Dołącz do czytelników
Brak wyników

SCHEMATY LECZENIA , Otwarty dostęp

23 kwietnia 2019

NR 2 (Kwiecień 2019)

Biegiem do apteki, czyli jakie rozwiązania farmaceuta może zaproponować pacjentom z biegunką

0 236

Biegunka jest jedną z najpowszechniejszy dolegliwości, z którą pacjent zjawia się u farmaceuty. Na rynku dostępny jest szeroki asortyment leków przeciwbiegunkowych, jednak nie zawsze prosty lek ograniczający ilość wyróżnień jest najlepszym rozwiązaniem. Wsparcie w leczeniu biegunki powinno przebiegać wielotorowo i uwzględniać nie tylko eliminację objawów, ale przede wszystkim jej przyczynę. Ze względu na fakt, że etiologia biegunki może być bardzo zróżnicowana warto dobrać preparat, który będzie odpowiedzią na potrzeby konkretnego pacjenta. W przypadku biegunek o podłożu wirusowym czy bakteryjnym, a także w tzw. biegunce podróżnych najlepiej zaoferować preparat, który nie tylko hamuje biegunkę, ale także absorbuje patogeny i ich toksyny.

Biegunka to problem, który dotyka każdego przynajmniej raz w życiu. Z wyjątkiem sytuacji, w których biegunki mają charakter przewlekły, zwykle pacjent szuka szybkiego rozwiązania i pomocy. Często pierwszą osobą, do której udaje się po pomoc, jest farmaceuta. Jaki produkt powinno się polecić, zależy od wielu czynników, ale przede wszystkim warto określić przyczynę biegunki oraz wiek pacjenta. Trzeba także wspomnieć o profilaktyce biegunek zarówno u dzieci, jak i osób dorosłych. Co farmaceuta powinien wiedzieć o biegunce?

Czy to już biegunka?

Na fali popularności różnego rodzaju suplementów oraz coraz częstszej praktyki poszukiwania w aptece rozwiązania na wszystkie problemy zdrowotne, warto najpierw zapytać, czy to na pewno biegunka. Częstym problemem jest bowiem traktowanie już jednorazowego, luźnego stolca jako biegunki. Problem z rozpoznaniem biegunki mają także często rodzice niemowląt, u których przecież częste i dość luźne stolce są zupełnie normalne. Dlatego przed wydaniem leku czy suplementu, szczególnie dla dziecka, warto dopytać zaniepokojonego rodzica, czy dziecko oddaje więcej niż trzy rzadkie, pieniste stolce na dobę. Jeśli tak, wówczas faktycznie ma się do czynienia z biegunką i należy podjąć odpowiednie kroki, szczególnie te, które mają zapobiec odwodnieniu. Zarówno w przypadku osoby dorosłej, jak i dziecka istotna jest przyczyna biegunki. Najczęściej pojawia się ona, kiedy organizm próbuje pozbyć się substancji toksycznych lub czynników chorobotwórczych. Może mieć to związek z infekcją (wirusową, bakteryjną lub pasożytniczą), ale także zatruciem pokarmowym czy po prostu zwykłą niestrawnością. Poza tym biegunka jest często objawem silnej sytuacji stresowej. Niezależnie od etiologii biegunka może stanowić zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia. Jak najskuteczniej można pomóc pacjentowi z biegunką? 

Biegunka po lekach

Powikłanie polekowe, zwłaszcza podczas lub po kuracji antybiotykami, to często spotykana przyczyna biegunki. Antybiotyki, szczególnie te o szerokim spektrum działania, wywierają wpływ na cały organizm. Niszcząc chorobotwórcze bakterie, w znacznym stopniu unicestwiają także mikrobiom zamieszkujący jelita chorego. Dochodzi do czasowej dysbiozy jelitowej, na skutek której zaburzone zostają m.in. procesy trawienne, co w konsekwencji może powodować dolegliwości ze strony układu pokarmowego, w tym także biegunki. Ciężkim powikłaniem po antybiotykoterapii, które wymaga zwykle leczenia szpitalnego, może być zakażenie Clostridium difficile. Bakteria ta może wywoływać rzekomobłoniaste zapalenie jelit objawiające się m.in. biegunkami. Do nadmiernego namnożenia tej chorobotwórczej bakterii dochodzi właśnie w wyniku dysbiozy jelitowej, kiedy bytująca w jelitach mikrobiota ochronna zostaje unicestwiona przez działanie antybiotyków. Dlatego tak ważne jest, aby w czasie antybiotykoterapii pacjent stosował jednocześnie osłonę w postaci probiotyków. Badania pokazują, że w czasie przyjmowania antybiotyku najlepiej stosować jednocześnie probiotyki zawierające szczep Lactobacillus rhamnosus LGG oraz lek zawierający drożdżaki z rodziny Saccharomyces boulardii, które zapobiegają wystąpieniu powikłań pod postacią biegunek. Dodatkowo warto poinformować pacjenta, że probiotykoterapia nie powinna kończyć się wraz z chwilą zaprzestania przyjmowania probiotyków. Nawet po jednorazowej terapii antybiotykiem mikrobiom potrzebuje często wielu miesięcy, aby odzyskać równowagę. W tym okresie także można wspomóc go wysokiej jakości preparatami probiotycznymi, najlepiej zawierającymi różnorodne, przebadane szczepy bakteryjne. W kontekście biegunek po antybiotykach można wspomnieć także o czasowej nietolerancji laktozy, która może pojawić się u pacjenta na skutek zniszczenia kosmków jelitowych podczas przyjmowania leku. Taka sytuacja może mieć także miejsce podczas i po biegunce każdego innego pochodzenia, np. bakteryjnej, wirusowej czy po prostu po ostrym zatruciu pokarmowym. Wielu pacjentów nie zdaje sobie z tego sprawy, a spożywanie produktów z laktozą może pogłębiać ich problem. Najlepszym rozwiązaniem jest zasugerowanie im wprowadzenia na okres ok. 2 tygodni diety bezlaktozowej. 

Biegunka podróżnych 

Kiedy do apteki przychodzi klient, aby dokonać zakupów leków, które mogą być niezbędne podczas wyjazdu, jedną z pierwszych rzeczy, które powinien zaproponować mu farmaceuta, są leki przeciwbiegunkowe, wśród których powinny znaleźć się przede wszystkim: lek zmniejszający liczbę wypróżnień, będący jednocześnie absorbentem, np. diosmektyt, wspomniane już wyżej preparaty probiotyczne, a także elektrolity. Według statystyk biegunka podróżnych występuje rocznie u ok. 30–70% podróżnych odwiedzających kraje o niższym standardzie higienicznym. Preparat zawierający diosmektyt natychmiastowo wiąże toksyny (np. Escherichia coli albo toksyny cholery), co skutecznie pomaga pozbyć się z organizmu tych patogenów. Absorpcyjne działanie diosmektytu ma także znacznie w trakcie zatrucia pokarmowego, do którego dochodzi najczęściej przez spożycie nieświeżych lub źle przygotowanych potraw. Ten rodzaj biegunki ma najczęściej podłoże bakteryjne i może stwarzać zagrożenie dla życia lub zdrowia. Im wcześniej zahamuje się namnażanie chorobotwórczych bakterii i usunie się je z organizmu, tym większa szansa, że obejdzie się bez konieczności interwencji lekarskiej. Dlatego oferując pacjentowi lek na biegunkę, istotne jest, aby nie tylko zmieniał on liczbę wypróżnień, ale przede wszystkim wspomagał proces leczenia. 

Nie bez znaczenia jest także podróż, która często sama w sobie jest źródłem stresu, który również może przyczynić się do nadmiernej aktywności jelit. W takim przypadku można polecić klientowi delikatne leki uspokajające, np. na bazie melisy. 

Popularna grypa żołądkowa

Infekcja rotawirusem jest jedną z najczęstszych przyczyn biegunek u dzieci i dorosłych. Popularna grypa jelitowa lub grypa żołądkowa cechuje się dużą zaraźliwością i gwałtownym przebiegiem. Już po 12 godzinach od kontaktu z patogenem mogą wystąpić pierwsze objawy, jakimi są zwykle silne wymioty i biegunka. Kluczowym elementem wspomagania leczenia jest zastosowanie preparatu absorbującego toksyny wirusa, np. diosmektytu. Pozwala to na szybszy powrót do zdrowia oraz uniknięcie powikłań związanych z biegunką, m.in. zaburzeń funkcjonowania bariery jelitowej oraz uszkodzeń nabłonka jelita. Leczenie należy uzupełnić o stosowanie elektrolitów oraz probiotyków zawierających drożdżaki z rodziny Saccharomyces boulardii. Objawy grypy jelitowej mijają zwykle po 2–3 dniach. Jeśli jednak pomimo zastosowanego leczenia stan zdrowia nie poprawia się lub pojawiają się objawy odwodnienia, należy zalecić wizytę u specjalisty.

Groźne odwodnienie

Biegunka, jeśli nie ma charakteru przewlekłego lub nawracającego, rzadko stanowi zagrożenie dla zdrowia czy życia. Są jednak sytuacje, kiedy pacjenta z biegunką należy uważniej obserwować. Dotyczy to przede wszystkim niemowląt, małych dzieci i osób starszych, u których istnieje znacznie większe ryzyko odwodnienia na skutek biegunki. Klienta, który kupuje lek przeciwbiegunkowy dla swojego małego dziecka lub seniora, warto poinformować, jakie są symptomy odwodnienia i kiedy należy bezwzględnie zasięgnąć porady lekarskiej. Istotnym elementem w terapii biegunki jest podawanie elektrolitów. Podczas biegunki organizm traci szybko znaczne ilości płynów, co przyczynia się do zaburzeń równowagi elektrolitowej oraz niesie ryzyko poważnego odwodnienia, co stanowi stan bezpośredniego zagrożenia życia. Pierwsze objawy odwodnienia to suchość śluzówek w jamie ustnej, suche wargi, język, a także szara i zimna skóra. Pojawiają się także zaburzenia w oddawaniu moczu, jego kolor jest ciemny, a konsystencja gęsta. 

W tym aspekcie także nie bez znaczenia pozostaje, jaki lek przeciwbiegunkowy zostanie zastosowany. Diosmektyt, oblekając błonę śluzową jelita, przywraca prawidłową przepuszczalność bariery jelitowej, co pomaga zapobiegać powstawaniu zaburzeń wodno-elektrolitowych. Należy jednak wspomnieć, że czasami – pomimo zastosowania działań profilaktycznych i przyjmowania płynów – odwodnienie nasila się. W takim przypadku konieczne jest leczenie szpitalne ze stałym monitorowaniem poziomu elektrolitów i dożylnym nawadnianiem. 

Przewlekłe biegunki – niezidentyfikowany problem

Trudnym przypadkiem dla farmaceuty jest pacjent, który cały czas wraca po leki przeciwbiegunkowe. Przewlekłe biegunki, które definiuje się jako częste oddawanie płynnego stolca przez okres powyżej jednego miesiąca, mogą być symptomem wielu chorób. Często jednak pacjent woli udać się po lek do apteki i szukać rozwiązania na własną rękę niż poddać się diagnostyce. Czasami także wykluczone zostają wszystkie poważne choroby związane z przewlekłymi biegunkami, jak np. choroby zapalne jelit czy zakażenie Clostridium difficile, a biegunki nadal powracają. W takim przypadku można zalecić wdrożenie terapii wieloszczepowymi probiotykami, które wesprą mikrobiom jelit. Jednym z najpopularniejszych i najtańszych preparatów jest węgiel aktywny, który ma silne właściwości adsorpcyjne, przez co używa się go np. w zatruciach lekami. Warto jednak wiedzieć, że w przypadku najczęściej występujących biegunek, czyli tych o podłożu bakteryjnym czy wirusowym, brakuje badań klinicznych, które potwierdzałyby skuteczność węgla aktywnego. Dodatkowo węgiel aktywny może zaburzać wchłanianie niektórych leków, więc pacjenci, zwłaszcza z przewlekłą biegunką i przyjmujący także inne leki, powinni stosować go z rozwagą. Innym absorbentem jest diosmektyt, który w badaniach klinicznych wykazał skuteczność we wspomaganiu leczenia biegunek o etiologii wirusowej i bakteryjnej. 

Do leczenia biegunki, niezależnie od jej etiologii, warto podejść dwutorowo. Po pierwsze, istotne jest wyeliminowanie przyczyny problemu. Jeśli są to bakterie, wirusy lub inne patogeny, jak najbardziej zasadne jest, aby zostały one usunięte z organizmu. Właśnie w tym celu stosowane są absorbenty. Równie ważne jest jednak, aby lek nie spowalniał pracy jelit, pozwalał na usunięcie patogenów oraz przyczyniał się do regeneracji jelita. Jak wiadomo, jelita charakteryzują się ogromną powierzchnią (zdecydowanie większą niż chociażby skóra). Diosmektyt, dzięki swoim właściwościom powlekającym, tworzy warstwę ochronną na błonie jelita, przyspieszając jej regenerację. Co ważne, wspomaga on także odbudowę kosmków jelitowych, które często w czasie biegunki ulegają uszkodzeniu. 

Na biegunki o niewielkim nasileniu można zaproponować pacjentowi ziele przywrotnika, które także wykazuje łagodne działanie przeciwbiegunkowe. Jak już zostało wspomniane, przewlekłe biegunki mogą być także efektem stresu lub tzw. zespołu jelita drażliwego. W takim przypadku pomocne mogą być łagodne leki uspokajające, a w poważniejszych przypadkach także leki na receptę, np. hydroksyzyna. 

Klientowi, który skarży się na przewlekłe biegunki, warto zwrócić także uwagę na towarzyszące im zaburzenia wchłaniania witamin i składników mineralnych, co może powodować niedobory. Zanim jednak sięgnie on np. po multiwitaminowy suplement diety, powinien wykonać badania krwi i sprawdzić, czy faktycznie one występują, a jeśli tak, to jakie. Umożliwi to indywidualne dobranie nie tylko samego suplementu, ale także jego dawki. Każdy pacjent z przewlekłymi biegunkami powinien także przyjmować regularnie elektrolity.

Biegunka a dieta

Przyczyną biegunki może być zatrucie pokarmowe, jednak nie jest to jedyna sytuacja, kiedy spożywany pokarm powoduje wystąpienie takich objawów. Biegunki mogą być objawem nietolerancji lub alergii pokarmowych, z których bardzo często pacjenci nie zdają sobie sprawy. W przypadku alergii pokarmowej ma się do czynienia z aktywizacją układu immunologicznego, który produkuje przeciwciała przeciwko białkom pokarmów. W tym przypadku biegunka nie jest najbardziej charakterystycznym objawem, jednak może się pojawić. Znacznie częściej jednak poprzez biegunkę manifestują się nietolerancje pokarmowe, szczególnie laktozy i histaminy. W nietolerancji pokarmowej organizm nie wytwarza odpowiedniego enzymu odpowiedzialnego za trawienie laktozy (enzym – laktaza) oraz histaminy (enzym – oksydaza diaminowa, czyli DAO). Objawy nietolerancji histaminy pojawiają się najczęściej po spożyciu produktów bogatych w ten związek chemiczny, np. wędlin długo dojrzewających, czekolady, czerwonego wina. Najczęściej jest to świąd i zaczerwienienie skóry oraz właśnie dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak biegunka. Nietolerancja histaminy dotyczy zaledwie 2–3% społeczeństwa, ale pacjenci rzadko wykonują diagnostykę w tym kierunku. Dla osób ze stwierdzoną nietolerancją histaminy dostępne są na rynku suplementy z DAO, które pomagają ten enzym rozkładać. Znacznie częstsza, bo mogąca dotyczyć aż 30% populacji, jest nietolerancja laktozy. Wspomniana została już czasowa nietolerancja laktozy, jednak u części społeczeństwa może ona mieć charakter stały.

Objawia się przede wszystkim biegunką, która występuje niedługo (ok. 30 minut) po spożyciu produktów z laktozą. Laktozę, czyli cukier mleczny, można znaleźć przede wszystkim w nabiale. W zależności od stopnia jego przetworzenia i fermentacji zawartość laktozy w produktach mlecznych może być różna. Najwięcej jest jej w samym mleku, mniej w jogurtach czy kefirach. Nietolerancję laktozy diagnozuje się za pomocą wodorowych testów oddechowych lub na podstawie objawów. Pacjentom z nietolerancją laktozy zaleca się stosowanie diety eliminacyjnej i produktów bezlaktozowych, a w szczególnych przypadkach także suplementów diety z laktazą. 

Przypisy