Dołącz do czytelników
Brak wyników

POLIPRAGMAZJA

25 lutego 2019

NR 1 (Luty 2019)

Co szczoteczka zacznie, dokończy pasta do zębów, czyli o chemicznej kontroli płytki bakteryjnej Część 1.

0 143

Bez względu na rodzaj użytej szczoteczki do zębów: manualnej lub elektrycznej, płytka nazębna (biofilm) nie zostaje usunięta w takim stopniu, aby stało się to wystarczającym zabiegiem profilaktycznym. Skutecznym uzupełnieniem mechanicznego usuwania złogów jest zastosowanie pasty do zębów oraz płynu do płukania jamy ustnej. Różnorodność dostępnych dzisiaj na rynku produktów wymaga starannej wiedzy na temat ich składu oraz właściwości. Zapewnia to możliwość prawidłowego wyboru środków do higieny jamy ustnej, skutecznych tak w zakresie profilaktyki, jak i wspomagających proces leczenia różnych schorzeń zębów i dziąseł, przy równoczesnym uniknięciu skutków ubocznych ich stosowania. Artykuł omawia szczegółowo wszystkie komponenty produktów do higieny jamy ustnej i właściwości, które dzięki nim te produkty uzyskują.

Trudno sobie wyobrazić skuteczne szczotkowanie zębów beż użycia pasty. Uprzyjemnia ona cały zabieg dbania o higienę jamy ustnej i skraca jego czas trwania. Jednak to, co sprawia, że powinna zawsze być nakładana na szczoteczkę, to przede wszystkim zawartość w niej składników aktywnych, opóźniających kumulację płytki nazębnej, przeciwbakteryjnych, przeciwzapalnych, a także fakt, iż jest najważniejszym nośnikiem profilaktycznie działającego fluoru. Uzupełnieniem pasty do zębów są płyny do płukania jamy ustnej. Tworzą nierozłączny duet profilaktyczny, a w niektórych sytuacjach także leczniczy.
Nazwa pasta do zębów została wprowadzona przez Anglików w 1558 r. W cztery stulecia później, w 1953 r. Kongres Amerykańskiego Towarzystwa Stomatologicznego po raz pierwszy poświęcił temu produktowi swoje obrady. Ta data symbolizuje rozpoczęcie prac nad uzyskaniem własności bakteriobójczych i bakteriostatycznych pasty do zębów, jej wpływem na pH środowiska jamy ustnej i enzymy bakteryjne. Prócz aspektu czysto kosmetycznego pasta do zębów stopniowo zyskała status profilaktyczny w stosunku do próchnicy, przeciwzapalny odnośnie do dziąseł, znoszący nadwrażliwość, zapobiegający nieświeżemu oddechowi, opóźniający starzenie się tkanek zęba, wybielający, a także terapeutyczny w stosunku do niektórych patologii jamy ustnej. 

Dlaczego wiedza o pastach jest ważna?

Kiedy decyzję o wyborze pasty podejmuje sam pacjent, istnieje ryzyko, że będzie się on kierował reklamą, estetyką opakowania, walorami smakowymi lub wieloletnim przyzwyczajeniem do jednego produktu. Stwarza to niebezpieczną sytuację użycia (lub nawet nadużycia) niewskazanego rodzaju pasty do zębów. Ponieważ to stomatolog zna aktualne oczekiwania pacjenta, jest świadomy zastosowania u niego indywidualnej profilaktyki (idącej w konkretnym kierunku), więc uwzględniając wiek pacjenta, a także ogólny stan zdrowia i inne elementy (np. aktualny stan zdrowia błony śluzowej jamy ustnej), może dokonać słusznego dla niego w danym momencie wyboru pasty do zębów. Warto, by stało się to stałym uzupełnieniem wizyty pacjenta w gabinecie.
Jednak zlecenie używania prawidłowego produktu wymaga znajomości jego składu, analizy i identyfikacji składników, ich stężeń, oceny ewentualnych interakcji ze zjawiskami fizjo- i patologicznymi w obrębie jamy ustnej. Konieczne jest więc poznanie kryteriów, jakimi należy się kierować w ocenie skuteczności, bezpieczeństwa oraz ewentualnych skutków ubocznych poszczególnych produktów. Większość past do zębów zakwalifikowana jest do sprzedaży jako produkty kosmetyczne. Te natomiast, w których stężenie któregoś ze związków aktywnych przewyższa ustalone, dopuszczalne dla produktu kosmetycznego, sprzedawane są już jako produkty lecznicze i dostępne są tylko w aptekach.
Aktualnie dostępne pasty do zębów to homogenna zawiesina wodna nierozpuszczalnych substancji abrazyjnych. Do bazy tej dodawane są substancje wzmacniające własności oczyszczające, czyli spieniające i detergenty. Uzupełniają ją konserwanty, koloranty, substancje smakowe i aromatyzujące. To, co nadaje paście konkretne, indywidualne cechy i właściwości terapeutyczne, to dodatek substancji aktywnych (np. przeciwpróchnicze własności uzyskiwane są przez dodatek związków fluoru).

Substancje ścierne

Substancje ścierne w sposób mechaniczny pomagają usunąć z powierzchni zębów płytkę bakteryjną i przebarwienia zewnątrzpochodne. Używane są w tym celu węglany wapnia (stanowiące często nawet 50% składu pasty), dwuwęglany sodu, pirofosforany wapnia, krzemiany i związki organiczne typu polimery. O wyborze środka ściernego decyduje jego wskaźnik twardości, rozmiar cząsteczek, zdolność polerująca i abrazyjna (nie może on uszkodzić powierzchni zęba), a także kompatybilność w stosunku do związków fluoru, np. monofluorofosforan sodu (NaMFP), który używany jest w formie niezjonizowanej, jest kompatybilny z większością substancji ściernych, w przeciwieństwie do zjonizowanych związków fluoru (fluorku sodu, fluorku cynku, fluoroamin). Te ostatnie nie są kompatybilne w formie zjonizowanej z niektórymi związkami ściernymi zawierającymi w swoim składzie wapń i łatwej wchodzą z nimi w reakcję, tym samym fluor staje się niedostępny. 
Ponieważ stężenie jonów fluoru w paście do zębów (w sensie aktywności profilaktyczno-terapeutycznej) nie może spaść poniżej 60% wyjściowej ilości, wybór substancji ściernej i związku fluoru musi być kompromisem najlepszym z możliwych. 

Wskaźniki ścieralności pasty

Wpływ substancji ściernych zawartych w paście na powierzchnię zęba określa wskaźnik ścieralności pasty, określany bądź jako RDA (relative dentin abrasivity), w stosunku do zębiny, bądź jako REA (relative enamel abrasivity), w stosunku do szkliwa. Częściej używany jest wskaźnik RDA (twardość szkliwa jest bowiem tak duża, że większość substancji ściernych obecnych w pastach nie stanowi dla niego zagrożenia). 
Nie każdy producent podaje na opakowaniu pasty wartość jej wskaźnika ścieralności (ryzyko uszkodzenia struktury twardej zęba w trakcie szczotkowania jest związane nie tylko ze stopniem ścieralności pasty, ale także z jakością szczoteczki i techniką szczotkowania). Przeciętna wartość wskaźnika wynosi 30–40. 
Wskaźnik ścieralności ma duże znaczenie w pastach do zębów nadwrażliwych oraz tzw. wybielających (im jest niższy, tym lepiej). Niektóre z tych past mają substancję ścierną w formie polietylenowych „perełek” zawieszonych w uwodnionej krzemionce, co pozwala nie naruszyć gładkiej powierzchni zębów. 
Współczynnik ścieralności pasty ważny jest także w pastach do zębów dla dzieci. Ich zęby mają relatywnie niższy stopień zmineralizowania, tym samym mniejsza jest twardość szkliwa w zębach mlecznych oraz stałych, wkrótce po wyrżnięciu (wtedy wciąż ma jeszcze miejsce proces dojrzewania najbardziej zewnętrznych warstw szkliwa). 

Substancje spieniające

Związki spieniające (stanowiące 1–2% składu pasty) dodawane są, by ułatwić usuwanie płytki nazębnej i wypłukiwanie resztek pokarmowych z trudno dostępnych powierzchni, zakamarków i przestrzeni międzyzębowych. Mają właściwości zwilżające, emulgujące, spieniające, rozpuszczające. Ich dodatek zmniejsza także ryzyko rozmnażania bakterii na włosiu szczoteczki do zębów.
Najczęściej używanym związkiem jest laurylosiarczan sodu. To syntetyczny, anionowy detergent, wykazujący działanie przeciwbakteryjne (hamuje wzrost wielu gatunków bakterii Gram-dodatnich i grzybów). Niestety, wywołuje jednak efekty niepożądane: zwiększa przepuszczalność nabłonka błony śluzowej jamy ustnej, denaturuje (dezaktywuje) warstwę ochronną ślinowych mucyn, zmniejszając w ten sposób naturalne zdolności ochronne śluzówki, sprzyja także złuszczaniu nabłonka. Dlatego w okresie obecności jakichkolwiek zmian chorobowych na błonie śluzowej jamy ustnej należy unikać używania pasty z zawartością laurylosiarczanu sodu. 
Jako substancja spieniająca i oczyszczająca używany jest także związek (zastrzeżony) olafluor (aminofluorek), stosowany przez firmę Elmex. Jego dodatek sprawia, że użycie innych substancji spieniających w paście nie jest już konieczne.

Inne składniki past 

Substancje zwilżające stanowią do 25% składu pasty i sprawiają, że nie ma ona charakteru ciała stałego. Dzięki nim pasta nie stwardnieje w kontakcie z powietrzem. Prócz wody używane są: sorbitol, xylitol, glicerol, glikol propylenowy. Te ostatnie, nie mając cech próchnicotwórczych, nadają paście smak słodki i niwelują gorycz pochodzącą od składnika abrazyjnego.
Związki zagęszczające (0,5–2% składu pasty) w połączeniu z wodą i czynnikami nawilżającymi zwiększają lepkość pasty, zapewniają kohezję podczas wyciskania jej z tuby, sprzyjają jej stabilności podczas magazynowania. Najczęściej używane są związki pochodzenia roślinnego (np. alginaty) lub półsyntetyczne pochodne celulozy (karboksymetyloceluloza, hydroksyetyloceluloza). Do produkcji niektórych past używany jest produkt pochodzący z alg morskich (viscaryna). 
Związki aromatyzujące (smakowe) dodawane do pasty stymulują produkcję śliny. Zazwyczaj używane są aromaty pochodzenia naturalnego (olejki eteryczne pochodzące z mięty, olejek anyżkowy, eukaliptusowy, waniliowy, cytrynowy, truskawkowy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy