Dołącz do czytelników
Brak wyników

SCHEMATY LECZENIA

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Fitoterapeutyki i suplementy ziołowe
stosowane w leczeniu wątroby – praca poglądowa

0 12

Leczenie łagodnych i przewlekłych schorzeń fitoterapeutykami przynosi wymierne korzyści dla człowieka. Niestety, ten proces trwa dość długo i wymaga od pacjenta dużej cierpliwości w oczekiwaniu na deklarowane efekty terapeutyczne. Preparaty te stosuje się w różnych schorzeniach, m.in. w najczęściej występującej nadwadze i otyłości. Wynikają one z nieprawidłowego funkcjonowania wątroby oraz narządów z nią sąsiadujących. W trakcie leczenia korzysta się z różnych postaci leków ziołowy lub suplementów diety, m.in. mieszanek ziołowych do zaparzania, nalewek, wyciągów, tabletek.

Najprawdopodobniej od 2020 r. leki ziołowe zostaną zastąpione przez marki własne sieci hurtowni – ziołowe suplementy diety. Dane te zaczerpnięte są ze strony internetowej Parlamentarnego Zespołu ds. Polskiego Zielarstwa, gdzie zostały opublikowane informacje z ostatniego posiedzenia, które odbyło się 3 lipca br., poświęconego obecnej sytuacji polskiego przemysłu zielarskiego. Dyskusja dotyczyła problemów wytwórców leków roślinnych wynikających z ich odmienności w stosunku do leków syntetycznych. Omawiane były problemy wynikające ze styczności podmiotu gospodarczego z inspekcją farmaceutyczną oraz problemy w relacjach URPL/podmiot odpowiedzialny, wytwórca. Znany lekarz, specjalista medycy naturalnej, przedstawiciel Sekcji Fitoterapii Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, w trakcie spotkania stwierdził, że: „Terapie naturalne, w tym fitoterapia, są częścią medycyny i muszą być z nią zintegrowane poprzez działania na poziomie edukacji, badań naukowych i legislacji. Dostępność leków ziołowych nie jest dobra i to zarówno na poziomie dystrybucji, jak i produkcji. Sprawia to, że lekarzom czasami brakuje narzędzi terapeutycznych. Aspekt gospodarczy produkcji leków roślinnych jest ważny dla budżetu państwa, ale równie ważny jest aspekt terapeutyczny. Patrząc z pozycji lekarza praktyka, uważam, że leki roślinne powinny być pod ochroną państwa, tak jak chroni się zagrożone gatunki roślin i zwierząt”[1]. Poniżej przytoczono jeszcze kilka bardzo istotnych zdań, jakie padły z ust wpływowych osób związanych z polskim przemysłem zielarskim podczas posiedzenia sejmowego zespołu parlamentarnego w dniu 3 lipca 2019 r.:

  • „Mieliśmy zarejestrowanych ok. 110 leków roślinnych, obecnie mamy 39, a wśród nich można by typować kolejne do zaprzestania produkcji” – dr Radosław Ekiert, Herbapol Kraków.
  • „Przez ostatnie 3,5 roku wpłynęło do nas 11 wniosków w procedurze narodowej i 6 w procedurze europejskiej. To jest bezpośredni dowód, że jest to ostatni moment, żeby coś z tym zrobić” – Anna Cieślik, URPL.
  • „70% surowców ziołowych produkowanych w Polsce trafia za granicę” – dane Ministerstwa Rolnictwa.
  • „Polski przemysł zielarski potrzebuje reanimacji” – dr Anna Kowalczuk, dyrektor Narodowego Instytutu Leków [2].

Jest to podyktowane warunkami ekonomicznymi wytwarzania tych środków leczniczych oraz dostosowywanie się do norm unijnych przez polski przemysł zielarski. Autor
artykułu obawia się następującej sytuacji po nowym roku w polskich aptekach, a mianowicie obecnie szeroko dostępne, sprawdzone leki ziołowe, mieszanki ziołowe produkowane przez polski przemysł zielarski, posiadające atesty potwierdzające ich skuteczność fitoterapeutyczą w leczeniu schorzeń, mogą być zastąpione przez ziołowe suplementy diety o nieudowodnionym działaniu leczniczym produkowane i sprzedawane pod marką własną przez renomowane sieci hurtowni. Ponadto możemy zostać zalani wschodnimi produktami niewiadomego pochodzenia o nieudokumentowanym działaniu farmakologicznym. Dla potwierdzenia poniżej przedstawiono tabelę obrazującą aktualną sytuację produktów roślinnych leczniczych polskich i zagranicznych, które uzyskały pozwolenie na dopuszczenie do obrotu [2]. 
Warto przypomnieć, że „Aktualnie lek roślinny wytwarzany jest z atestowanych surowców i półproduktów. Podlega on określonym wymogom chemicznym, farmakologicznym i klinicznym. W oparciu o przepisy PF (Dz.U. z 2004 r., Nr 53, poz. 533), są one zaliczane do kategorii produktów leczniczych, którym przypisuje się właściwości zapobiegania, leczenia chorób, podawanych m.in. w celu poprawy lub modyfikacji fizjologicznych funkcji organizmu. Producent jest zobowiązany do przekazania informacji na temat wyprodukowanego leku, chodzi o: zakres działania farmakologicznego, działania niepożądanego, wskazania sposobu użycia i dawkowania. Natomiast w przypadku suplementu diety, producent podaje tylko sposób użycia i dawkowania. Wiąże się to z ryzykiem, że suplement diety nie będzie spełniał podstawowych wymagań z zakresu: jakości, skuteczności i bezpieczeństwa przewidzianych dla fitoterapeutyku, a który można zastąpić wysokiej jakości lekiem roślinnym.Warto przypomnieć, że decyzje o zakwalifikowaniu roślin do użycia w środkach spożywczych lub ich obecności wyłącznie w produktach leczniczych podejmuje Komisja do Spraw Kwalifikacji Produktów z Pogranicza. Według jej rozporządzeń, jeśli substancja roślinna jest stosowana w roślinnych produktach leczniczych, nie może być stosowana w suplemencie diety w żadnej dawce [3].

Uszkodzenia wątroby

Rozwój niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (nonalcoholic steatohepatitis – NASH) może znacząco wpłynąć na długość i jakość życia osób dotkniętych tą chorobą i dlatego bardzo ważne jest, aby zrozumieć czynniki ryzyka NASH u dzieci i młodzieży [4].
Codzienne życie osobiste i zawodowe jest obecnie zdominowane przez komputery, telefony oraz internet. To powoduje, że przeważa w nim tryb siedzący nad aktywnym trybem na łonie natury. W konsekwencji prowadzi to do rozwoju pandemii chorób społecznych, m.in. otyłości i nadwagi, które dotykają zarówno dzieci, młodzież, jak i dorosłych. Stąd też w społeczeństwie zapanowała moda na odchudzanie się. Większość osób poszukuje informacji na temat odchudzania na internetowych portalach medycznych i uważa je za wiarygodne, odrzucając tym samym profesjonalną wiedzę z zakresu medycyny, jaką mają lekarze podstawowej opieki zdrowotnej i lekarze specjaliści oraz wiedzę z zakresu farmacji, jaką dysponują farmaceuci. Stanowi to bardzo poważny problem społeczny, ponieważ fachowcom trudno przekonać pacjentów do swojej koncepcji leczenia tych schorzeń.Generalnie społeczeństwo odżywia się niezgodnie z zasadami prawidłowej diety, nadużywa leków OTC w celu szybkiego powrotu do zdrowia, nie stosuje się do zaleceń lekarskich dotyczących przyjmowania leków na receptę, a to w konsekwencji prowadzi do powstania schorzeń różnych narządów.

Ryc. 1. Schematyczna wizualizacja anatomii wątroby [7]


Narządem najbardziej podatnym na negatywne oddziaływanie czynników wewnętrznych i zewnętrznych jest wątroba (hepar), która stanowi istotny kompartment układu pokarmowego i jest największym gruczołem w organizmie człowieka. U mężczyzn osiąga masę 1500–1700 g, a u kobiet 1300–1500 g. Położona jest w prawym podżebrzu pod przeponą, częściowo przechodząc do górnego nadbrzusza i lewego podżebrza. Pod nią znajduje się pęcherzyk żółciowy, pewna część obszaru trzustki i jelit [5]. Nie jest ona unerwiona czuciowo, a więc nie boli. Jedynie w przypadku gwałtownych zatruć toksynami lub lekami może dawać uczucie bólu [6]. W organizmie człowieka spełnia bardzo wiele ważnych funkcji życiowych:

  • odtruwanie – neutralizuje toksyny, w tym: alkohol, amoniak (przekształca go w mocznik wydalany z moczem) oraz metabolizuje leki,
  • wytwarzanie żółci (do jednego litra na dobę), która jest niezbędna do trawienia tłuszczów,
  • odporność – odbywa się w niej fagocytoza, czyli proces polegający na pochłanianiu różnorakich cząstek pochodzących z tkanek lub przedostających się z zewnątrz, np. rozpadających się fragmentów komórek, produktów procesów zapalnych i bakterii,
  • przemiany hemu (składowa m.in. hemoglobiny i innych związków białkowych) w bilirubinę, która po serii przemian zostaje wydalona do żółci i wraz z nią przechodzi do jelita cienkiego, a następnie do jelita grubego,
  • magazynuje zapasy witamin (A, D3, B2, B3, B4, B12, K) oraz żelaza,
  • wytwarzanie białka – wątroba produkuje aż 85% wszystkich białek znajdujących się w osoczu, m.in. albuminy oraz wiele białek niezbędnych do procesu krzepnięcia krwi [4],
  • przekształcanie białek i cukrów w tłuszcze,
  • wytwarzanie, gromadzenie i uwalnianie glukozy,
  • termoregulacja – jest narządem o najwyższej temperaturze [7].

Do najczęściej występujących schorzeń wątroby, które można leczyć fitoterapeutykami, można zaliczyć: stłuszczenie wątroby typu niealkoholowego oraz stłuszczenie typu alkoholowego. Choroba ta charakteryzuje się następującymi objawami: bólem w nadbrzuszu, nieustannymi wzdęciami, zaburzeniami łaknienia, świądem skóry, nudnościami i wymiotami, krwawymi wybroczynami na ciele albo powiększonym obwodem brzucha (wodobrzusze) [8].Pandemia nadwagi i otyłości dotyczy zarówno dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Wynika z zaburzeń metabolicznych, takich jak podwyższony poziom cholesterolu, triglicerydów czy cukrzycy. Ponadto z powodu niekontrolowanego stosowania leków OTC z błahych powodów prowadzi do NASH. Natomiast szeroko rozpowszechniony alkoholizm prowadzi do alkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby [9]. Bardzo poważnym niebezpieczeństwem dla zdrowia społecznego jest nadmierne korzystanie z fast foodów – wysoko przetworzone produkty spożywcze o dużej zawartości tłuszczów zawierających kwasy tłuszczowe nasycone i trans. Z czasem może to prowadzić do stanów zapalnych, a w konsekwencji do marskości wątroby. Nadmiar słodyczy w diecie prowadzi do tego, że część cukru przekształca się w tłuszcz, który jest magazynowany w wątrobie, co skutkuje jej stłuszczeniem. Nadmiar soli w diecie powoduje zwłóknienie i bliznowacenie, dlatego należy ograniczyć ich spożycie [10]. Włoscy naukowcy zainteresowali się codzienną dietą dzieci i młodych ludzi. Stwierdzili duże spożycie słodzonych napojów zawierających fruktozę, której zawartość w diecie prowadzi do powstania NASH. Schorzenie to sprzyja gromadzeniu się tłuszczu w obrębie wątroby. U chorego pojawia się stan zapalny i uszkodzenie komórek wątroby, co może powodować bliznowacenia lub zwłóknienia, a w dalszej konsekwencji prowadzi do poważnych powikłań, w tym do marskości i raka wątroby.
Nobili i wsp. na podstawie przeprowadzonych badań na grupie dzieci i młodzieży spożywającej zarówno napoje gazowane, jak i napoje słodkie, gdzie zajmowali się analizą poziomu fruktozy zawartej w tych napojach, która przekształca się w wątrobie w kwas moczowy, stwierdzili, że duże stężenie fruktozy w wypijanych napojach przekłada się na wysoki poziom kwasu moczowego w wątrobie u uczestników badania, u których została zidentyfikowana NAFLD. Dalsze badania tego zespołu potwierdziły hipotezę, że wysoki poziom kwasu moczowego jest związany z zespołem metabolicznym i NAFLD. W kolejnym etapie badań u uczestników badania wykonano biopsję wątroby. Następnie uczestnicy wypełnili kwestionariusze, w których opisali skład swojego menu, gdzie oprócz wspomnianych napojów podawali jeszcze: pizzę, krakersy, słone przekąski (źródło fruktozy). Stąd wniosek, że składniki menu dzieci i młodzieży generuje rozwój NASH oraz znacząco wpływa na długość i jakość życia dotkniętych chorobą osób i dlatego ważne jest, aby zrozumieć czynniki ryzyka NASH u dzieci i młodzieży [4].
Kolejnym istotnym problemem terapeutycznym jest polekowe uszkodzenie wątroby zarówno u dzieci, młodzieży, jak i dorosłych, do którego dochodzi z powodu przypadkowego spożycia leku lub jego złego dawkowania. Stąd też szczególną troską trzeba otoczyć dzieci i bacznie obserwować ich zachowanie, ponieważ w takich sytuacjach losowych mały pacjent szybko się męczy, nie ma apetytu, ma nudności. Poza tym mogą wystąpić charakterystyczne objawy, takie jak: świąd skóry, powiększenie wątroby, żółtaczka oraz śpiączka wątrobowa.Do leków powodujących uszkodzenie wątroby można zaliczyć: leki podawane w chwili znieczulenia ogólnego, niektóre leki przeciwpadaczkowe i przeciwgruźlicze, leki hamujące czynność tarczycy, niektóre antybiotyki (penicylina, erytromycyna, chloramfenikol), chemioterapeutyki, leki uspokajające i przeciwdepresyjne, paracetamol (w krajach anglosaskich stanowi on najczęstszą przyczynę ostrej niewydolności wątroby osób młodych), kwas acetylosalicylowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne.
Rozpoznanie polekowego uszkodzenia wątroby nie jest łatwe, zwłaszcza w przypadku najmłodszych. W badaniach najczęściej obserwuje się zwiększone stężenie bilirubiny oraz zaburzenia układu krzepnięcia, jak również podwyższoną aktywność aminotransferaz (ALT, AST). Jeśli dolegliwości nie są zbyt uciążliwe, a badania nie odbiegają znacząco od normy, można sięgnąć po preparaty na wątrobę dostępne bez recepty [11]. W leczeniu stłuszczenia wątroby w domowych warunkach zastosowanie znalazły następujące surowce zielarskie, z których można ex tempore przygotować napary:

  • ziele rzepiku – łyżkę stołową zalać szklanką wrzątku i odstawić na 15 minut, przecedzić, pić 2–3 razy dziennie po szklance,
  • liść karczocha – łyżkę stołową zalać szklanką wrzątku i odstawić na 15 minut, przecedzić, ciepły napar pić 2–3 razy dziennie pomiędzy posiłkami,
  • korzeń mniszka – czubatą łyżkę zalać szklanką wrzątku i odstawić na 60 minut, następnie ponownie zagotować i gotować 2 minuty, przecedzić, pić dwa razy dziennie po szklance [12]. 

Poza tym pacjenci mogą otrzymać w aptece fitoterapeutyki zawierające w swoim składzie następujące surowce roślinne takie jak:

  • Karczoch zwyczajny – zawiera cynarynę, która działa ochronnie na wątrobę, obniża poziom cholesterolu, zwiększa wytwarzanie żółci i ułatwia jej transport. Kolejnym składnikiem karczocha jest inulina, która reguluje poziom cukru we krwi. Dzięki tym właściwościom karczoch jest stosowany w niestrawności, gdzie pobudza trawienie, a także...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy