Dołącz do czytelników
Brak wyników

SCHEMATY LECZENIA

5 grudnia 2019

NR 6 (Grudzień 2019)

Glukometry a badania laboratoryjne stężenia glukozy we krwi

0 28

Oznaczanie stężenia glukozy we krwi jest najczęściej wykonywanym badaniem biochemicznym w laboratorium, w miejscu opieki nad pacjentem (ang. point-of-care testing – POCT) i w ramach samokontroli glikemii (ang. self-monitored blood glucose – SMBG). Oznaczenia stężenia glukozy we wszystkich tych kategoriach są wykonywane przy użyciu tych samych metod analitycznych i technik pomiarowych. Stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej oznaczane w laboratorium jest rekomendowane do celów diagnostycznych. Nakłada to na laboratorium obowiązek utrzymania wymaganej jakości analitycznej oznaczeń oraz standaryzacji fazy przedanalitycznej – głównie zapobiegania glikolizie in vitro. Glukometry są zminiaturyzowanymi analizatorami suchej chemii służącymi do oznaczania stężenia glukozy w osoczu próbek pełnej krwi, najczęściej włośniczkowej, i są używane głównie do celów SMBG. Wymagana dokładność oznaczeń przy użyciu glukometrów ma zapewnić wiarygodną ocenę wyrównania metabolicznego cukrzycy oraz stwierdzanie glikemii wymagających doraźnej interwencji. Dopuszczalny błąd glukometru wyznaczany przez porównanie z metodą laboratoryjną jest określony m.in. w normie ISO 15197:2013. O jakości samokontroli glikemii decyduje poprawne posługiwanie się glukometrem i dokładność oznaczeń – wymagają one systematycznej kontroli.

Oznaczanie stężenia glukozy we krwi wykonywane dla potrzeb rozpoznawania cukrzycy i stanu przedcukrzycowego, monitorowania leczenia cukrzycy, diagnostyki stanów hipoglikemicznych, ścisłej kontroli glikemii (ang. tight glycemic control) u pacjentów poddawanych intensywnej opiece medycznej i innych jest najczęściej wykonywanym badaniem biochemicznym. Badania stężenia glukozy we krwi wykonywane są w różnych miejscach i warunkach, przy użyciu różnorodnego sprzętu oraz w różnym materiale biologicznym. Generalnie można wyróżnić trzy kategorie badań stężenia glukozy we krwi – wykonywane w laboratorium, w trybie POCT i SMBG.
Oznaczenia stężenia glukozy we wszystkich tych kategoriach badań są wykonywane przy użyciu tych samych metod analitycznych i technik pomiarowych (tab. 1).
Metody oznaczania wykorzystują swoiste enzymy katalizujące reakcje utleniania glukozy lub jej metabolitu. Odczynniki do tych oznaczeń są wytwarzane w technologii tzw. mokrej chemii (używane w postaci roztworów) lub suchej chemii – nanoszone w postaci suchej na stałe podłoże (paski reakcyjne, slajdy odczynnikowe itp.), a środowisko reakcji tworzy woda zawarta w próbce badanego materiału. Techniki pomiarowe mają za zadanie określić liczbę powstających produktów reakcji bezpośrednio odzwierciedlającą stężenie w próbce wchodzącej w nie glukozy. Jeśli końcowym produktem wykorzystanych w metodzie reakcji jest barwna substancja, to jej ilość jest mierzona spektrofotometrycznie (mokra chemia) lub reflektometrycznie (sucha chemia) (tab. 1, ryc. 1).
 


Ryc. 1. Techniki pomiarowe stosowane w oznaczaniu stężenia glukozy we krwi 
A.  Spektrofotometryczny pomiar absorbancji (pochłaniania) światła przez roztwór zawierający barwny produkt reakcji z udziałem glukozy
B. Reflektometryczny pomiar natężenia światła odbitego od powierzchni pola reakcyjnego przebarwionej przez produkt reakcji z udziałem glukozy (sucha chemia)
C. Amperometryczny pomiar liczby przepływających elektronów uwolnionych z utlenionych cząsteczek glukozy, przekazanych w sekwencji reakcji redukcji i utleniania koenzymu i mediatora

Drugą powszechnie stosowaną techniką jest amperometryczny pomiar liczby elektronów uwolnionych w reakcji utleniania glukozy. O ile mokra chemia jest używana prawie wyłącznie w laboratoriach, o tyle analizatory i odczynniki oparte na technologii suchej chemii są stosowane we wszystkich wymienionych kategoriach oznaczeń glukozy.
Oznaczenia glukozy w laboratorium oraz w trybie POCT i SMBG mają swoje odrębności. Cechą badań laboratoryjnych jest wyodrębniona faza przedanalityczna obejmująca pobranie materiału, jego zabezpieczenie i transport oraz opracowanie w laboratorium. Czas trwania i sposób przeprowadzenia tych czynności decydują o jakości poddawanego badaniu materiału. W przypadku oznaczeń glukozy szczególne znaczenie ma zapobieganie zmniejszaniu się jej stężenia w próbce na skutek zachodzącej in vitro glikolizy w komórkach krwi. Stężenie glukozy w próbce pełnej krwi w temperaturze pokojowej zmniejsza się o 5–7% na godzinę. Aby temu zapobiec, zaleca się oddzielanie osocza/surowicy od krwinek nie później niż 30 minut po pobraniu próbki, schładzanie jej lub pobieranie krwi do probówek zawierających oprócz antykoagulantu substancję hamującą glikolizę (fluorek sodu, jodooctan, maleinimid) – co najczęściej robi się w codziennej praktyce. Skutecznym i ostatnio rekomendowanym sposobem jest zakwaszenie próbki do pH 5,3–5,9 przez obecny w probówce zbuforowany roztwór cytrynianu. Warto podkreślić, że w trybie POCT i SMBG faza przedanalityczna jest ograniczona do pobrania materiału, a oznaczenia glukozy są wykonywane w czasie rzeczywistym i zakłócający wpływ glikolizy nie występuje.
Oznaczenia glukozy wykonywane w laboratorium cechują się zwykle większą w porównaniu do POCT i SMBG dokładnością i precyzją. Zgodnie z mającymi międzynarodowy zasięg rekomendacjami amerykańskich towarzystw naukowych (ang. National Academy of Clinical Biochemistry, American Diabetes Association) całkowity błąd oznaczenia stężenia glukozy we krwi nie powinien przekraczać 6,9%. 
Należy podkreślić, że oznaczanie glukozy w pełnej krwi nie ma obecnie żadnego zastosowania. Stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej oznaczane w laboratorium jest rekomendowane do celów diagnostycznych, czyli rozpoznawania cukrzycy i stanu przedcukrzycowego, w tym do wykonywania doustnego testu tolerancji glukozy. Nakłada to na laboratorium obowiązek utrzymania wymaganej jakości analitycznej oznaczeń oraz standaryzacji fazy przedanalitycznej.

Glukometry

Glukometry z paskami testowymi są zminiaturyzowanymi analizatorami suchej chemii służącymi do oznaczania stężenia glukozy w próbkach pełnej krwi, najczęściej włośniczkowej. Stężenie glukozy jest oznaczane w osoczu i właśnie taki sposób przedstawiania wyników przez glukometry jest rekomendowany. Bardzo rzadkie na rynku glukometry podające jako wynik stężenie glukozy w pełnej krwi wyliczają je z oznaczonego stężenia w osoczu. W glukometrach stosowane są dwie enzymatyczne metody oznaczania glukozy – z oksydazą glukozową (GOD) i dehydrogenazą glukozy (GDH) oraz amperometryczna i bardzo rzadko obecnie stosowana reflektometryczna technika pomiarowa (tab. 1, ryc. 1). Glukometry są używane głównie przez osoby z cukrzycą prowadzące samokontrolę glikemii będącą integralną częścią leczenia tej choroby. Stwarza to konieczność zapewnienia prostoty obsługi tych urządzeń i utrzymania niezbędnej jakości analitycznej oznaczeń glikemii. Ponadto glukometry są używane w oddziałach szpitalnych, poradniach i innych placówkach służby zdrowia do wykonywania oznaczeń w POCT.
Jakość (dokładność i precyzja) oznaczeń w SMBG zależy od cech samego glukometru i pasków testowych oraz od poprawności posługiwania się nim przez pacjenta. Dlatego kluczowe znaczenie dla jej utrzymania ma edukacja pacjentów oraz systematyczna kontrola poprawności obsługi glukometru i dokładności uzyskiwanych wyników. Edukacja pacjentów powinna obejmować takie zagadnienia, jak działanie glukometru, posługiwanie się nim i czynniki zakłócające oznaczenia na równi z wiedzą o prawidłowym postępowaniu zależnie od uzyskanych wyników.

Dokładność oznaczeń przy użyciu glukometrów

Miarą dokładności oznaczeń jest błąd glukometru – różnica między stężeniem glukozy we krwi oznaczonym przy jego użyciu a wartością referencyjną, czyli stężeniem glukozy w tym samym materiale oznaczonym za pomocą metody laboratoryjnej spełniającej kryteria jakości analitycznej. Tę różnicę (błąd) przedstawia się zwykle jako procent wartości referencyjnej:

Błąd = [(Ggluk – Gref)/Gref] × 100

gdzie: 
Ggluk – wynik oznaczenia przy użyciu glukometru, 
Gref – wartość referencyjna.

 

Tab. 1. Metody analityczne i techniki pomiarowe stosowane w oznaczaniu stężenia glukozy we krwi

 

FAD  –  dinukleotyd flawinoadeninowy, NAD – dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy, NADP – fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego, ATP – adenozyno-5’-trifosforan, ADP – adenozyno-5’-difosforan, LAB – laboratorium; POCT – badania w miejscu opieki nad pacjentem, SMBG – samokontrola glikemii.


Orientacyjnej oceny dokładności oznaczeń użytkownik glukometru powinien dokonywać systematycznie, korzystając z dostępnych materiałów kontrolnych. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD), kontrola glukometru obejmująca ocenę poprawności posługiwania się nim oraz określenie jego błędu powinna być przeprowadzana w przypadku podejrzenia nieprawidłowości (np. rozbieżności między wynikami SMBG a poziomem HbA1c) oraz przynajmniej raz w roku. Takie kontrole przeprowadzane w placówkach, w których chorzy są leczeni ambulatoryjnie, wymagają współpracy z miejscowymi 
laboratoriami. Ponieważ niezbędne dla określenia błędu glukometru wykonywanie oznaczeń glukozy we krwi włośniczkowej w laboratorium u pojedynczych pacjentów stwarza duże problemy organizacyjne, jako alternatywne rozwiązanie można zaproponować używanie w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy