Brak wyników

Temat numeru

22 września 2022

Jak chorować mniej i krócej? - Podstawy wiedzy o układzie odpornościowym.

0 17

Kiedy wpiszemy w internetową wyszukiwarkę „jak wspierać odporność”, to zasypią nas oferty suplementów diety – dla dzieci oraz dla dorosłych. Dojrzały układ odpornościowy u osoby dorosłej działa inaczej niż u dziecka. Jest jednak coś, co niezależnie od wieku, łączy temat jakim jest dbanie o odporność czyli kompleksowe podejście do tego jak działa i co działa na układ immunologiczny. Czy na tak skomplikowany układ można wpływać prostymi metodami? Czy powszechnie stosowane dobre rady na temat leczenia i profilaktyki infekcji mają uzasadnienie? I jak szeroko trzeba zadziałać, żeby mówić o wsparciu odporności?

Układ immunologiczny – tajemniczy, skomplikowany i niezbędny 

Immunologia jako dziedzina wiedzy zawiera w sobie bardzo wiele zagadnień. Zajmuje się bardzo szeroko wszystkimi obszarami skupionymi wokół układu immunologicznego – dotyczy to zarówno odporności jak i chorób autoimmunizacyjnych czy alergii.

Na układ immunologiczny trzeba spojrzeć znacznie szerzej niż tylko w powszechnym rozumieniu go jako tarcza chroniąca przed infekcjami.

Właściwie działający układ odpornościowy to także usuwanie powstających codziennie potencjalnie nowotworowych komórek. Nieprawidłowości w jego działaniu to nie tylko infekcje, ale też choroby autoimmunizacyjne, alergie, ale także zagadnienia z zakresu neuroimmunologii. Ważne, żeby o tym pamiętać, chociaż w tym artykule skupimy się przede wszystkim na zaburzeniach odporności.

Powtórka z historii – jak kształtuje się układ odpornościowy?

Przychodząc na świat dziecko jest już wyposażone we wrodzony układ odpornościowy. Najważniejsze przeciwciała otrzymało jeszcze w łonie matki, a dodatkowo, przechodząc przez jej kanał rodny, do jego układu pokarmowego i oddechowego przedostają się bakterie np. kwasu mlekowego. Taki zestaw startowy, czyli matczyne przeciwciała oraz mikrobom, który ma stymulować jego układ odpornościowy do dalszej pracy, stanowią niezbędne wyposażenie aby przetrwać w świecie pełnym patogenów. Z biegiem czasu, ta wrodzona i nieswoista odporność jest zastępowana stopniowo przez własny - nabyty i swoisty - układ immunologiczny. Kształtuje się on pod wpływem czynników środowiskowych takich jak np. rodzaj karmienia czy kontakt z różnorodnymi patogenami. Dorosły człowiek ma już dojrzały układ immunologiczny, który powinien stawiać czoła wyzwaniom jakim są patogeny oraz potencjalnie nowotworowe komórki tworzące się w ciele.

Jedną z najbardziej niesamowitych umiejętności naszego układu odpornościowego jest jego zdolność do uczenia się. Podczas kontaktu z nieznanym białkiem nie dość, że odpowiedzialne za identyfikacje antygenów komórki rozpoznają czy jest to potencjalnie zagrożenie, to jeszcze koduje on informację niezbędną do szybkiej produkcji przeciwciał w przyszłości. Ten mechanizm działa zarówno w naturalnym procesie kształtowania odporności jak i np. w przypadku szczepień ochronnych.

W praktyce jednak okazuje się, że bardzo często coś w tym zaawansowanym mechanizmie nie działa. Jakie mogą być przyczyny?

Zaburzenia odporności – skąd te częste infekcje?

Nawracające, częste, trudne do wyleczenia albo przewlekłe infekcje mogą mieć wiele przyczyn i zawsze pierwszym krokiem powinna być właściwa diagnostyka prowadzona przez lekarza. Wrodzone niedobory odporności są najczęściej diagnozowane już w dzieciństwie, jednak nadal należy wykluczyć różne choroby, które mogą powodować np. leukopenię (zmniejszoną liczbę białych krwinek). Kiedy jednak żadna poważna choroba nie zostaje zdiagnozowana, a temat nawracających infekcji regularnie wraca to należy przyjrzeć się czynnikom, które znajdują się w grupie szeroko pojętego stylu życia oraz profilaktyki. Zła wiadomość jest taka, że jest to bardzo obszerna grupa. Dobra – że mamy na nią wpływ, więc przy zastosowaniu zmian i zaleceń można poprawić działanie układu odpornościowego.

Powiązanie układu immunologicznego z innymi układami sprawia, że na jego działanie wpływa wiele czynników. Są to zarówno czynniki od nas niezależne takie jak wiek czy płeć, ale także te związane ze stylem życia np. narażenie na długotrwały stres, dieta, aktywność fizyczna.

Ważna bariera – obrona śluzówkowa

Nie bez powodu tam, gdzie istnieją wrota do wnętrza naszego ciała, jest też śluzówka: nos, jama ustna, układ pokarmowy (łącznie z jakże ważnymi jelitami), układ moczowo – płciowy. Wszędzie, gdzie potencjalne patogeny mają szansę wtargnąć np. wraz z każdym kęsem pożywienia czy oddechem natura wyposażyła nas w śluzówkę, a wraz z nią – odporność śluzówkową.

Odporność śluzówkowa jest pierwszą linią obrony organizmu. W jej skład wchodzi wiele elementów, a wszystkie one stanowią MALT czyli system odpornościowy błon śluzowych. Najważniejsze z nich to:

  • NALT – system błon śluzowych nosa i gardła (początkowy odcinek układu oddechowego)
  • BALT – system błon śluzowych oskrzeli
  • GALT – system błon śluzowych jelit
  • GUALT tkanka limfatyczna błon, śluzowych układu moczowo-płciowego

Powyższa lista może być pierwszą wskazówką odnośnie tego, co niedomaga w naszym układzie immunologicznym. Jeśli problem dotyczy częstych infekcji górnych dróg oddechowych – warto zastanowić się jak można wesprzeć wyścielające je śluzówki. Jeśli u kobiet dochodzi do nawracających infekcji pęcherza moczowego albo pochwy, to także jednej z przyczyn można szukać w zaburzeniach mikrobioty oraz dysfunkcyjnej bariery śluzówkowej.

Śluzówka to nie tylko mechaniczna bariera, ale także cały system wydzielniczych białek (liozym, laktoferyna, Beta-defensyna) oraz przeciwciał (sIgA- czyli wydzielnicza forma IgA) , które wpierają układ immunologiczny.

Jak zadbać o śluzówkę?

Wprowadź zasady, które wesprą odporność śluzówkową:

  1. Nawilżenie. Sucha śluzówka jest bardziej narażona na podrażnienia, co stanowi otwartą drogę dla patogenów. Zarówno zima, jak i gorące lato (wraz ze zdobyczami cywilizacji jakimi są ogrzewanie i klimatyzacja) mogą wysuszać śluzówkę górnych dróg oddechowych. Stosuj wyroby medyczne z porostem islandzkim lub na bazie kwasu hialuronowego, które będą miały profilaktyczne działanie nawilżające.
  2. Zadbaj o mikrobiom. Może wydawać się, że od nosa do jelit jest daleka droga, ale system błon śluzowych różnych układów łączy się w jeden – MALT. Dlatego odporność śluzówkowa jest kształtowana także przez mikrobiom jelitowy.

Mikrobiom jelitowy a odporność

Oprócz wspominanego już powiązania mikrobiomu z działaniem odporności śluzówkowej warto wspomnieć też o kilku innych polach na których wpływa on na odporność. Po pierwsze mikrobiom jelitowy jest swojego rodzaju trenerem odporności – zwłaszcza kiedy owa odporność się kształtuje. Po drugie – stanowi jeden z elementów bariery jelitowej, wpływając np. na stan nabłonka jelitowego. Badań na temat związku mikrobioty z układem immunologicznym jest bardzo dużo i nie pozostawiają one wątpliwości, że warto o nią zadbać.

Jak zadbać o bakterie jelitowe?

  • Zbilansowana dieta bogata w błonnik, a w szczególności skrobię oporną będącą pożywieniem dla bakterii jelitowych.
  • Unikanie lub ograniczenie czynników niszczących mikrobiom: przewlekły stres, nadużywanie antybiotyków, leków z grupy inhibitorów pompy protonowej czy niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
  • Wzbogacenie diety o produkty fermentowane.
  • W razie potrzeby uzupełnienie diety o suplementację probiotykami o opisanych, przebadanych szczepach.

Suplementacja probiotykami może być jedną ze skutecznych metod profilaktyki nawracających infekcji. A co z innymi suplementami?

Co warto suplementować żeby wesprzeć odporność?

Oferta witamin, składników mineralnych i innych substancji w wygodnej formie tabletek, syropu czy proszku powinna (zgodnie z obietnicami w reklamie) zapewniać przetrwanie sezonu grypowego bez kataru. Faktem jest jednak to, że jakiekolwiek niedobory witamin i składników mineralnych mogą wpłynąć na odporność. Dlatego zawsze puntem wyjścia będzie zbilansowana, różnorodna dieta. Biorąc jednak pod uwagę najczęstsze niedobory warto rozważyć uzupełnienie diety o:

Witamina D – w dawce dobranej na podstawie wyniku badania stężenia tej witaminy we krwi. Dawka będzie podtrzymująca w ramach profilaktyki lub uzupełniająca w przypadku niedoborów.

Kwasy Omega3. Mają działanie przeciwzapalne i immunomodulujące. Ich źródłem są tłuste ryby morskie, przez co nasza dieta jest w nie często zbyt uboga.  

Inne witaminy lub składniki mineralne, które mają działanie immunomodulujące i wspierające układ odpornościowy to między innymi: kwas foliowy, cynk, selen. Żelazo. Najlepiej pozyskiwać je wraz z dietą, a suplementację wdrażać w przypadku zaburzeń wchłaniania lub potencjalnie niedoborowej diety.

Wszystkie te porady będą mało przydatne jeśli…

Zwykle łatwiej nam wprowadzić zmiany odnośnie diety, suplementacji, a nawet wdrożenia aktywności fizycznej, niż podjąć jedno z największych wyzwań w walce o sprawny układ odpornościowy. Mowa tutaj o stylu życia w którym jesteśmy narażeni na długotrwały stres. Najczęściej w dorosłym życiu źródła przewlekłego stresu są złożone i trudne do zmiany: zbyt dużo pracy, natłok domowych obowiązków, problemy finansowe czy rodzinne.

Nie można jednak nie wspomnieć o tym, że istnieje cały szereg mechanizmów które łączą stres z układem immunologicznym.

Powiązanie to jest na tyle silne, że wyodrębniła się gałąź nauki nazywana psychoimmunologią. Narażenie na przewlekłe stresory, przepracowanie, zaburzenia i niedobór snu wpływa immunosupresyjnie, obniżając odporność oraz wzmagając produkcję prozapalnych cytokin. Dlatego jeśli faktycznie chcesz podejść odpowiedzialnie do tematu dbania o układ odpornościowy oraz liczysz na to, że będą tego efekty wyrażone mniejszą ilością infekcji to nie da się nie uwzględnić tych aspektów.

Na sam koniec warto wspomnieć o jeszcze jednym aspekcie, który niestety ze względu na przekaz społeczny jest ignorowany – ciało po chorobie wymaga rekonwalescencji i regeneracji, a chory organizm potrzebuje spokoju, snu i odpoczynku. Przyjmowanie „leku na gorączkę” i pójście do pracy albo powrót do obowiązków zanim do końca doleczy się infekcję to najlepsza droga do błędnego koła przewlekłego chorowania i stopniowego osłabiania ciała.

Jak widać zadbanie o układ odpornościowy i zmierzenie się z tematem częstych, przewlekłych infekcji wymaga znacznie szerszych zmian niż tylko wprowadzenie prostej suplementacji. Ciało człowieka jest systemem naczyń połączonych i chcąc je wspierać trzeba patrzeć na nie jak na całość, a nie na poszczególne układy czy narządy. Sprawny układ odpornościowy to podstawa szeroko pojętego zdrowia i profilaktyki. Warto się o niego zatroszczyć.

Przypisy