Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru , Otwarty dostęp

26 sierpnia 2019

NR 4 (Sierpień 2019)

Niedokrwistość z niedoboru żelaza u ciężarnych i suplementacja preparatami żelaza

253

Niedokrwistości są bardzo powszechnym stanem występującym u ludzi w każdym wieku. Na najczęściej występującą odmianę niedokrwistości spowodowaną niedoborem żelaza najbardziej narażone są kobiety ciężarne, których zapotrzebowanie na ten pierwiastek znacznie wzrasta. Jego niedobory w okresie ciąży mogą wiązać się z bardzo poważnymi skutkami, takimi jak nieprawidłowa organogeneza lub nawet obumarcie płodu. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się więc suplementacja żelaza u kobiet planujących ciążę oraz ciężarnych.

Niedokrwistość to stan patologiczny, charakteryzujący się zmniejszeniem stężenia hemoglobiny z lub bez obniżenia liczby czerwonych krwinek w porównaniu z przyjętymi normami (Hb: 14–18 g/dl dla mężczyzn, kobiety nieciężarne: 12–16 g/dl, ciężarne: 11–14 g/dl). Główną przyczyną występowania anemii na świecie jest niedobór żelaza (iron deficiency – ID), który dotyka nawet 2 mld ludzi i jest szczególnie częsty w krajach nisko rozwiniętych. Problem anemii jest wyjątkowo istotny, dotyczy bowiem ludzi w każdym wieku i skutkuje zaburzeniami wielu układów [1]. Uwagi wymaga przede wszystkim anemia ciążowa, która jest zjawiskiem bardzo powszechnym, a zbagatelizowana może nieść ze sobą poważne konsekwencje – zarówno dla matki, jak i płodu. W Polsce aż 75–87% niedokrwistości ciężarnych związanych jest z występowaniem niedoboru żelaza, drugim najczęstszym podłożem jest niedobór kwasu foliowego, a trzecim witaminy B12. Z tego powodu w niektórych krajach wprowadzona została profilaktyczna suplementacja preparatami żelaza u kobiet ciężarnych [2–5].

Żelazo jako istotny mikroelement

Żelazo jest wysoce reaktywnym pierwiastkiem, co pozwala pełnić mu rozmaite funkcje w organizmie człowieka. Właściwość ta sprawia jednak, że wytwarzane są reaktywne formy tlenu, co skutkuje cytotoksycznością występującą w przypadku jego nadmiaru. Mikroelement ten w prawidłowych stężeniach odpowiada za transport tlenu przez czerwone krwinki, wzrost i różnicowanie komórek, a dzięki potencjałowi, redoks umożliwia wytwarzanie energii. Dowodzi to, że żelazo odgrywa jedną z kluczowych ról we wzroście i rozwoju płodu [6].
Biodostępność tego pierwiastka zależy od wielu czynników, w tym także od formy, w jakiej jest przyjmowany. Ponadto udowodniono, że większą biodostępność wykazuje żelazo zawarte w pokarmach pochodzenia zwierzęcego niż roślinnego. Najłatwiej wchłanialną formą jest żelazo hemowe, którego źródłem jest czerwone mięso, drób, ryby i owoce morza. Postać niehemowa znajduje się m.in. w ryżu, czarnej fasoli, pszenicy, jajkach. Mimo że wchłania się gorzej niż forma hemowa, nadal pozostaje istotnym źródłem tego mikroelementu, gdyż stanowi ponad 90% żelaza zawartego w diecie. Badania wykazały jednak, że procent jego absorpcji jest zależny również od połączenia składników w danym posiłku, nie tylko od poszczególnych składników spożywanych oddzielnie. Przykładowo, żelazo zawarte w fasoli jest wchłaniane znacznie słabiej niż żelazo zawarte w soi, natomiast gdy połączy się oba składniki, to odsetek wchłanianego żelaza jest podobny dla obu składowych, a sumaryczna ilość wchłanianego pierwiastka jest większa [7, 8].
Dowiedziono, że wchłanianie żelaza w formie hemowej jest praktycznie niezależne od innych związków – kwas askorbinowy nie ma wpływu na jego absorpcję, jednakże w przypadku żelaza niehemowego witamina ta powoduje znaczny wzrost jego wchłaniania [9, 10].
W organizmie żelazo występuje pod różnymi postaciami: 66,7% stanowi hemoglobina, 15–20% w formie zmagazynowanej, 10% mioglobiny, 5% to inne enzymy zawierające żelazo. Pierwiastek ten jest odzyskiwany ze zużytych erytrocytów, można więc mówić o jego krążeniu w organizmie w obiegu zamkniętym. 
Codziennie tracone jest poniżej 0,1% żelaza, m.in. poprzez mocz, pot, kał oraz złuszczony naskórek. Stanem, w którym dochodzi do zachwiania równowagi żelaza w organizmie, jest więc głównie znaczna utrata krwi [11].

Doustna suplementacja preparatami żelaza

Niezwykle istotna jest prawidłowa dieta u ciężarnych, ale nie zawsze jednak wraz z pożywieniem możliwe jest dostarczenie wystarczającej ilości żelaza. Jednym z rozwiązań dla kobiet jest doustna suplementacja tego mikroelementu. Najczęściej stosowane są preparaty siarczanu żelaza (np. Tardyferon, Pierre Fabre®) z wysoko przyswajanym żelazem na drugim stopniu utlenienia. Zaletą tych leków jest również powolne uwalnianie, dzięki czemu zminimalizowana zostaje liczba dawek przyjmowanych w ciągu dnia. Jest to korzystne dla pacjenta, gdyż pozwala zmniejszyć częstość występowania działań niepożądanych, takich jak nudności, wymioty, bóle w nadbrzuszu, zaparcia czy biegunki [11].

Witamina C

Kwas askorbinowy jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, która zwiększa wchłanianie żelaza znajdującego się na trzecim stopniu utlenienia. Dzięki zredukowaniu tego pierwiastka do Fe II ułatwione jest jego wchłanianie z przewodu pokarmowego, jak również uwalnianie z formy zmagazynowanej [12].
Działanie kwasu askorbinowego polega na tworzeniu kompleksu chelatowego żelaza, dzięki czemu jego rozpuszczalność w jelicie cienkim zwiększa się, a w efekcie jest on łatwiej absorbowany przez błonę śluzową dwunastnicy. Aby było to możliwe, witamina C powinna być przyjmowana równocześnie ze źródłem żelaza. Przyjęcie tej samej dawki na 4–8 godzin przed posiłkiem przynosi bardzo niewielkie efekty [13].
Bogatym źródłem witaminy C jest m.in. natka pietruszki, czerwona papryka, brukselka i brokuły, jednakże można ją przyjmować także w postaci doustnych preparatów. Spożywanie 25–100 mg kwasu askorbinowego wraz z posiłkiem może zwiększyć wchłanianie żelaza niehemowego nawet czterokrotnie [12].
Dodatkowo kwas askorbinowy wykazuje zdolność hamowania inhibitorów wchłaniania żelaza pokarmowego. Do głównych związków hamujących to wchłanianie należy kwas fitynowy, występujący m.in. w ziarnach zbóż i orzechach, związki polifenolowe, które można znaleźć w kawie, herbacie, ziołach, kakao i czerwonym winie oraz tiamina występująca w czarnej herbacie. Spożycie tych związków może zmniejszać wchłanianie żelaza nawet o 50%. Istnieją również badania, w których wykazano, że witamina C powoduje zwiększenie stężenia ferrytyny, hemoglobiny i żelaza w surowicy. Suplementacja kwasu askorbinowego wydaje się ważnym elementem terapii, jednak należy ją każdorazowo dostosować do diety pacjenta, szczególnie jeśli zawiera ona dużą ilość witaminy C [7, 14, 15].
Inne badania sprawdzały natomiast związek pomiędzy przyjmowaniem suplementów kwasu askorbinowego w dużych dawkach (powyżej 500 mg/dobę) a występowaniem kamicy nerkowej u pacjentów płci męskiej. Wyniki tych eksperymentów wskazują na zwiększenie ryzyka tego schorzenia, w szczególności u osób, u których takie problemy występowały w przeszłości. Analizy te muszą być kontynuowane, jednakże brak zbadanych korzyści ze stosowania tak wysokich dawek witaminy C
potwierdza zasadność ostrożnego dawkowania tych preparatów, zwłaszcza u pacjentów obciążonych ryzykiem [16, 17].

Przyczyny niedoboru żelaza u ciężarnych 

U kobiet ciężarnych występuje zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, które rośnie stopniowo w trakcie trwania ciąży. Jest ono związane m.in. ze wzrostem płodu, łożyska, objętości krwi krążącej, tworzeniem hemoglobiny, a także zwiększeniem masy mięśniowej matki. W pierwszym trymestrze dzienne zapotrzebowanie tego pierwiastka jest podobne jak dla kobiet nieciężarnych, czyli ok. 4 mg, w trymestrze drugim wynosi 7–8 mg, a w trzecim 12–15 mg [18].
Organizm kobiety wyposażony jest w fizjologiczny mechanizm zabezpieczający przed wystąpieniem niedoboru tego mikroelementu polegający na jego większej absorpcji z pożywienia. W ten sposób w trzecim trymestrze jest ona 4–5-krotnie wyższa w stosunku do 12 tygodnia ciąży [18].
Stan niedoboru żelaza rozwija się, gdy podaż tego pierwiastka nie pokrywa zapotrzebowania organizmu. Niezbędna ilość tego mikroelementu zależy w głównej mierze od jego dobowej utraty oraz od występowania stanów, które to zapotrzebowanie zwiększają. Do przyczyn niedoboru żelaza u ciężarnych zalicza się:

  • obfite krwawienia miesiączkowe występujące u kobiet przed zajściem w ciążę; u tych pacjentek nieleczona niedokrwistość nasila się wraz z trwaniem ciąży,
  • wymioty i brak apetytu oraz nieprawidłową dietę ubogą w żelazo i białko pochodzenia zwierzęcego,
  • zaburzenia w funkcjonowaniu układu pokarmowego: krwawienia z przewodu pokarmowego, zespół złego wchłaniania, przepuklinę rozworu przełykowego, przewlekłe zapalenie trzustki,
  • występowanie w organizmie ciężarnej ognisk zakażenia: zapalenia górnych dróg oddechowych, próchnica zębów,
  • niedokrwistość wywołaną utratą żelaza w ostrych i przewlekłych krwawieniach w ciąży [18, 19].

Konsekwencje dla płodu wynikające z niedoboru żelaza u matki w czasie ciąży 

Niedobór żelaza skutkuje mniejszą ilością dostarczonego tlenu, a co za tym idzie – niedotlenieniem komórek jaja płodowego, które w pierwszym trymestrze ciąży powinny dzielić się i powiększ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy