Dołącz do czytelników
Brak wyników

ROLA FARMACEUTY

25 lutego 2019

NR 1 (Luty 2019)

Rola farmaceuty w profilaktyce wczesnej, pierwotnej i wtórnej

0 131

Polska jest krajem o wysokim wskaźniku przedwczesnych zgonów. Najskuteczniejszą metodą zmiany takiej sytuacji jest zintensyfikowanie działań profilaktycznych zarówno na poziomie wczesnym, pierwotnym, jk i wtórnym. Farmaceuta jest specjalistą ochrony zdrowia publicznego, który jest najbardziej dostępny dla pacjentów, a także przygotowany merytorycznie do podjęcia takich działań. W artykule przestawiono podstawowe elementy profilaktyki chorób układu krążenia i chorób nowotworowych z uwzględnieniem działań, które może podjąć farmaceuta.

Raport Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD) z 2016 r. pt. „Health at Glance: Europe 2016” wskazuje, że w dalszym ciągu duża cześć populacji naszego kontynentu umiera z powodu chorób przewlekłych, a gospodarka Unii Europejskiej (UE) traci w związku z tym blisko 1% PKB. Główną przyczyną zgonów w Polsce pozostają choroby układu krążenia oraz choroby nowotworowe. Sytuacja zdrowotna w tym zakresie lokuje Polskę wśród krajów o najwyższym wskaźniku zgonów przedwczesnych w Europie. Skuteczność przeciwdziałania takiej sytuacji w dużej mierze zależy od efektywności systemów ochrony zdrowia, a szczególnie od szeroko pojętej profilaktyki i edukacji zdrowotnej. Wydatki na zdrowie publiczne powinny uwzględniać fakt, że w 75% wpływ na zdrowie człowieka ma styl życia i środowisko, a medycyna naprawcza tylko w 10%. Nakłady poniesione na działania profilaktyczne przynoszą znacznie większe korzyści ekonomiczne niż te przeznaczone na medycynę naprawczą. Przyszłość więc rysuje przed nami konieczność rewizji aktualnego podejścia do zdrowia. Potwierdza to raport NIK z 2016 r., który wskazuje na potrzebę budowy spójnego i sprawnego systemu profilaktyki zdrowotnej i zwiększenia nakładów na ten cel.
Apteka, zgodnie z ustawą o zdrowiu publicznym, jest placówką ochrony zdrowia publicznego, a więc w zakres jej działań powinny wchodzić także czynności mieszczące się w pojęciu ochrony zdrowia publicznego, które służą profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia pacjenta. Farmaceuta pracujący w aptece powinien być przygotowany do udzielania porad z zakresu profilaktyki (zarówno wczesnej, pierwotnej, jak i wtórnej) i promocji zdrowia. 
Już w 1994 r. Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization – WHO) w raporcie „The role of the Pharmacist in The Health Care System” stwierdziła, że aptekarze są najbardziej dostępnymi dla pacjentów specjalistami do spraw zdrowia i w związku z tym powinni pełnić funkcję informacyjną i brać udział w promowaniu zdrowia i edukacji zdrowotnej. Dostępność do farmaceuty ma szczególne znaczenie w naszym kraju, gdzie oczekiwanie na wizytę u lekarza jest często bardzo długie i nic nie wskazuje, żeby w najbliższym czasie sytuacja ta uległa poprawie. 
Obszary edukacji, na które szczególnie zwraca uwagę WHO, to walka z uzależnieniami oraz aktywność w zakresie profilaktyki. Farmaceuci mogą angażować się w działania promujące zdrowie i zapobiegające występowaniu chorób poprzez szeroko pojęte poradnictwo dotyczące nie tylko wydawania leków, ale również działań profilaktycznych, prowadzenie prostych badań przesiewowych, sprzedaż artykułów związanych ze zdrowym stylem życia, udział w programach promocji zdrowia organizowanych w ramach systemu opieki zdrowotnej, eksponowanie plakatów i rozprowadzanie ulotek. Poniżej zostały omówione potencjalne obszary zaangażowania dotyczące głównych przyczyn zgonów w Polsce – chorób układu krążenia i nowotworów.

Profilaktyka chorób układu krążenia

W ramach profilaktyki wczesnej farmaceuta powinien dążyć do utrwalenia prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia, jak zbilansowane żywienie, aktywne spędzanie czasu związane z aktywnością fizyczną i zapobieganie szerzeniu się niekorzystnych wzorców zachowań, np. palenia papierosów wśród zdrowych osób. Może to robić w czasie spotkań w ramach opieki farmaceutycznej, udzielając zarówno ustnych porad, jak i wykorzystując odpowiednie materiały edukacyjne, a także umieszczając takie materiały na terenie apteki.
 W ramach profilaktyki pierwotnej, która ma na celu zapobieganie chorobom poprzez kontrolowanie czynników ryzyka, farmaceuta może podjąć działania skoncentrowane na eliminacji takich czynników ryzyka chorób układu krążenia, jak zwiększone stężenie cholesterolu LDL i triglicerydów, małe stężenie cholesterolu HDL, otyłość brzuszna czy palenie papierosów. Kompetencje farmaceuty pozwalają na jego zaangażowanie zarówno w niefarmakologiczne, jak i farmakologiczne metody ich kontroli. W ramach działań niefarmakologicznych za podstawowe obszary edukacyjne należy uznać zmianę nawyków i zachowań żywieniowych (np. ograniczenie spożycia tłuszczu zwierzęcego i kwasów tłuszczowych trans, cukrów prostych, a zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego i antyoksydantów) oraz porady dotyczące metod zwiększenia aktywności fizycznej oraz jej pożądanych rodzajów. Wytyczne European Society of Cardiology (ESC) z 2016 r. dotyczące profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej wskazują, że współpraca lekarzy z farmaceutami lub opieka kierowana przez farmaceutę cechowały się wyższością nad standardową opieką, w zakresie BP, cholesterolu całkowitego i stężenia LDL-cholesterolu. Farmaceuta powinien także przypominać o badaniach przesiewowych mających na celu identyfikację podwyższonego ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego u osób bez objawów, takich jak pomiar ciśnienia tętniczego, oznaczenie stężenia cholesterolu we krwi czy oznaczenie stężenia glikemii. Farmaceuci są także w stanie w aptece przeprowadzić ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego oraz wykonać proste badania przesiewowe. Możliwe działania, które może podjąć farmaceuta, to przede wszystkim ocena ryzyka z wykorzystaniem karty SCORE (systematic coronary risk evaluation), pomiar ciśnienia krwi, pomiar masy ciała i obwodu paskowego wraz z wyznaczeniem wskaźnika masy ciała (body mass index – BMI), a także, jeśli apteka dysponuje urządzeniem wykorzystującym metodę bioimpedancji, ocena składu ciała. W wielu krajach, w których usługi w ramach opieki farmaceutycznej zostały usankcjonowane w systemie prawnym i mają źródła finansowania, w aptekach wykonuje się dodatkowo proste pomiary biochemiczne (pobranie krwi z palca), takie jak pomiar stężenia cholesterolu czy glukozy. W ramach profilaktyki pierwotnej należy także wspomnieć o ogromnej roli farmaceutów w zwalczaniu palenia papierosów jako czynnika ryzyka chorób układu krążenia. Międzynarodowa Federacja Farmaceutów (International Pharmaceutical Federation – FIP) w Sydney w 2003 r. wystosowała pismo do wszystkich organizacji farmaceutycznych, aby włączyły się w walkę z uzależnieniem od nikotyny. W tym samym dokumencie zawarto także wskazania dla nich i dla indywidualnych farmaceutów, jak pomagać osobom uzależnionym od nikotyny w rzuceniu palenia. Zgodnie z tym dokumentem, farmaceuci powinni uczestniczyć w programach edukacyjnych na temat tytoniu, skutków palenia tytoniu dla zdrowia i metod walki z uzależnieniem od nikotyny oraz prowadzić poradnictwo indywidualne i grupowe dla osób chcących rzucić palenie. W ramach interwencji powinni wykorzystywać metody oceny siły uzależnienia od nikotyny oraz motywacji do podjęcia działań i na tej podstawie podejmować decyzje o rodzaju i czasie podjęcia interwencji.
W ramach profilaktyki wtórnej farmaceuta może pomagać zapobiegać konsekwencjom już istniejącej choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie. Przykładem udziału w wykrywaniu choroby może być wykonanie pomiaru ciśnienia tętniczego w aptece i przyczynienie się do zdiagnozowania już istniejącej choroby – nadciśnienia tętniczego, o której pacjent nie wiedział. Przykładem udziału w terapii jest opieka farmaceutyczna nad pacjentem po zawale serca w celu zapobiegania n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy