Dołącz do czytelników
Brak wyników

SCHEMATY LECZENIA

19 marca 2020

NR 7 (Marzec 2020)

Uzupełnianie DHEA u kobiet i mężczyzn

114

Starzenie organizmu jest wypadkową wielu procesów fizjologicznych i patologicznych, uwarunkowań genetycznych i środowiskowych oraz hormonalnych. Z wiekiem zmniejsza się synteza melatoniny, estrogenów u kobiet i testosteronu u mężczyzn oraz obserwuje się postępujące zmiany funkcji kory nadnerczy – zmniejszeniu ulega synteza androgenów nadnerczowych – dehydroepiandrosteronu (DHEA). Obniżanie syntezy DHEA rozpoczyna się już ok. 30. roku życia i proces ten nazywany jest niekiedy adrenopauzą, podobnie do menopauzy u kobiet i andropauzy u mężczyzn – związanych z wygaszaniem funkcji hormonalnej odpowiednio jajników i jąder. Po 70. roku życia wydzielanie DHEA wynosi mniej niż 20% wartości stwierdzanych u osoby młodej. W ostatnich latach terapia DHEA przestała być postrzegana jako mniej skuteczna alternatywa dla leczenia klasycznymi hormonami, ale zajmuje obecnie równoważne miejsce obok leczenia estrogenami u kobiet i testosteronem u mężczyzn. 

Dehydroepiandrosteron – synteza, metabolizm i działanie na tkanki

Dehydroepiandrosteron (DHEA) – słaby androgen nadnerczowy i jego siarczan (DHEAS) są wytwarzane w warstwie siatkowatej kory nadnerczy w ilości 30–35 mg na dobę. Niewielką ilość DHEA i DHEAS wydzielają też jądra i jajniki. Prekursorem DHEA, podobnie jak innych androgenów, mineralo- i glikokortykoidów jest pregnenolon, a jego syntezę katalizuje 17,20-desmolaza. Po dołączeniu grupy sulfhydrylowej katabolizowanym przez DHEA sulfotransferazę powstaje siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEAS), który stanowi główny anaboliczny steroid nadnerczowy w krążeniu. Okres półtrwania DHEA wynosi 1–3 godziny, a DHEAS 10–20 godzin. Stężenie DHEA wykazuje wahania dobowe, podobne do rytmu wydzielania kortyzolu, natomiast stężenie DHEAS jest stałe. Dlatego w celu oceny wydolności nadnerczy w zakresie wydzielania DHEA wygodniej kontrolować stężenie DHEAS. W tkankach obwodowych występuje sulfhydrolaza, katalizująca rozpad DHEAS do DHEA i grupy SH, tak więc DHEAS jest niejako rezerwą osoczową i tkankową dla DHEA. Wydzielanie DHEA z nadnerczy pobudzane jest przez ACTH. Odpowiedź nadnerczy na pobudzające działanie ACTH maleje wraz z wiekiem. Najsilniejszym czynnikiem hamującym wydzielanie DHEA są glikokortykoidy, a stężenie DHEAS w surowicy u osób poddanych steroidoterapii jest bliskie zeru. Największe stężenie DHEA występuje ok. 35. roku życia. Wraz z wiekiem obserwuje się stopniowe zmniejszanie się nadnerczowej produkcji tego hormonu, aż do śladowych ilości kilku miligramów na dobę. W wieku 90 lat dobowe wydzielanie DHEA stanowi tylko 5% poziomu z młodości. Spadek ten dodatkowo pogłębiają różne choroby układu krążenia, nowotwory, niedobory immunologiczne, depresja i cukrzyca.
Dehydroepiandrosteron odgrywa rolę prohormonu, który w tkankach obwodowych jest metabolizowany do aktywnych androgenów, które nie są uwalniane do krwioobiegu. Ich działanie ograniczone jest do tkanek docelowych i w ten sposób organizm chroniony jest od ich ogólnego działania androgennego. U mężczyzn DHEA metabolizowany jest w obrębie tkanek docelowych głównie do estrogenów, a tylko w niewielkim odsetku do androgenów. Natomiast u kobiet DHEA jest prekursorem testosteronu. Jednak zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn z DHEA powstają androgeny – testosteron, jak i estrogeny – estardiol i estron. To, jaki hormon powstanie z DHEA, zależy od enzymów znajdujących się w danym narządzie, tkance czy komórce.
Sugerowano, że stężenie DHEA może być markerem fizjologicznego starzenia. U osób młodych z prawidłowo przebiegającymi procesami adaptacji do dużego wysiłku fizycznego i stresu wydzielanie DHEA rośnie wraz z zapotrzebowaniem organizmu na ten hormon. W warunkach nadmiernego obciążenia fizycznego, psychicznego oraz u osób starszych nie obserwuje się wyrzutu DHEA z nadnerczy. 

Działanie dehydroepiandrosteronu

Dehydroepiandrosteron wywiera korzystne działanie na układ odpornościowy. Zwiększa odsetek komórek odpowiedzialnych za cytotoksyczność, a więc za niszczenie bakterii i wirusów. W przypadku ostrego zakażenia, a szczególnie sepsy, większe szanse przeżycia mają chorzy, u których stwierdzono większe stężenia DHEA. Może także wywierać działanie antynowotworowe. Dehydroepiandrosteron zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby Parkinsona i Alzheimera, a więc wywiera efekt ochronny na ośrodkowy układ nerwowy. Działa także jako neuroprzekaźnik w mózgu i reguluje procesy zapamiętywania. Prawidłowa aktywność DHEA w mózgu odpowiada za poziom nastroju. Zaburzenia w rytmie jego wydzielania mogą powodować depresję.
Zaobserwowano również korzystny wpływ DHEA na ryzyko wystąpienia choroby Parkinsona i Alzheimera. Hormon ten działa jako neuroprzekaźnik w ośrodkowym układzie nerwowym. Bierze udział w procesach zapamiętywania. Dehydroepiandrosteron można by uznać za „endogenną benzodiazepinę” – jego prawidłowa aktywność w mózgu odpowiada za poziom nastroju. Zaburzenia jego wydzielania mogą mieć wpływ na rozwój depresji i schizofrenii. Wykazano też, że zastosowanie DHEA poprawia jakość snu. Wywiera także działanie antyoksydacyjne. Może także wywierać działanie antynowotworowe i antyoksydacyjne (podobnie do witaminy E i C). 
Dehydroepiandrosteron wywiera również wiele korzystnych działań metabolicznych, pobudza osteoblasty w kościach, a więc zapobiega ubytkowi masy tkanki kostnej – osteoporozie. Zwiększa również działanie insuliny, zapobiega zatem insulinooporności i hiperinsulinemii. To działanie jest niezwykle istotne, ponieważ hiperinsulinizm i oporność insulinowa są wspólnym mianownikiem tzw. zespołu metabolicznego, a więc współwystępowania u jednego pacjenta otyłości, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej. Zespół metaboliczny zwiększa ryzyko choroby niedokrwiennej serca z jej podstawowym powikłaniem, czyli zawałem serca i udarem mózgu. Zmniejszanie się wraz z wiekiem stężeń DHEA współistnieje ze wzrostem częstości występowania miażdżycy, otyłości oraz cukrzycy. Stwierdzono małe stężenie DHEA u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego. Dehydroepiandrosteron zmniejsza ryzyko choroby wieńcowej, głównie powstawanie blaszki miażdżycowej w naczyniach. Wykazano, że im większe stężenie DHEA, tym większe stężenie HDL-cholesterolu, a mniejsze cholesterolu całkowitego i LDL-cholesterolu. 

Dehydroepiandrosteron – nowy pomysł na hormonalne leczenie zastępcze u kobiet

Do niedawna okres menopauzy związany był u kobiet z niedoborem estrogenów. Dziś wiadomo, że objawy pogorszenia jakości życia i niekorzystne zjawiska metaboliczne, pojawiające się często już od 40. roku życia, związane są także z niedoborem DHEA. 
Jak już wspomniano, u kobiet DHEA metabolizowany jest w tkankach docelowych głównie do androgenów, tj. testosteronu, ale powstają także z niego estrogeny – estradiol i estron. Kierunek metabolizmu DHEA zależy od układu enzymatycznego, jakim dysponuje dana tkanka i narząd. Narządy estrogenozależne (np. układ moczowo-płciowy, tkanka kostna) produkują głównie estrogeny, natomiast w ośrodkowym układzie nerwowym i w skórze z DHEA powstają głównie androgeny. 
Wiele z objawów niedoboru DHEA jest podobnych do objawów niedoboru estrogenów, ale z DHEA u kobiet powstaje głównie testosteron. Opisano zespół niedoboru androgenów charakteryzujący się zmniejszeniem libido, zmianami wstecznymi w obrębie skóry i włosów, a także obniżonym nastrojem. 

Dehydroepiandrosteron a seksualność kobiet przed i po menopauzie

U wielu kobiet w okresie przed menopauzą i u większości po menopauzie obserwuje się zmniejszenie popędu seksualnego, czyli libido. Związane jest to z niedostatecznym stężeniem androgenów, głównie DHEA, bowiem to one warunkują u kobiet libido. Niekorzystnie wpływa również lokalny deficyt estrogenów w przedsionku pochwy i pochwie, co może objawiać się zanikiem nabłonka, zmniejszeniem lubrykacji pochwy i bolesnymi stosunkami płciowymi. Tym nieprawidłowościom może zapobiegać stosowanie DHEA, często w połączeniu z estrogenami. Dehydroepiandrosteron zwiększa bowiem libido, poprawia satysfakcje seksualną i sprawia, że kobiety chętniej podejmują aktywność seksualną, która przynosi im satysfakcję. Lokalnie stosowany DHEA wywiera również korzystne działanie na objawy atrofii urowaginalnej, często obserwowanej u kobiet po menopauzie. Zapobieganie atrofii jest niezwykle istotne, bowiem nie tylko poprawia jakość współżycia seksualnego, ale ma korzystny wpływ na statykę dolnych dróg moczowych i może zapobiegać wysiłkowemu nietrzymaniu moczu.

Dehydroepiandrosteron a stan psychiczny

Stosowanie DHEA ma korzystny wpływ na psychikę kobiet. Ponad 80% kobiet stosujących DHEA zauważyła poprawę jakości snu, pacjentki czuły się bardziej zrelaksowane, miały większą energię, lepiej znosiły stres. Dehydroepiandrosteron u kobiet pomaga także uzupełnić energię życiową, poprawia nastrój i zmniejsza ryzyko depresji. 

Dehydroepiandrosteron a osteoporoza 

Ryzyko złamań u kobiet w wieku 60 lat wynosi 50%. Gęstość mineralna k...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy