Dołącz do czytelników
Brak wyników

SCHEMATY LECZENIA

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Wpływ wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 na rozwój dzieci

0 10

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 są często deficytowym składnikiem w diecie dziecięcej, co zwiększa ryzyko pojawienia się zaburzeń rozwoju i funkcji układu nerwowego, wzroku, a także chorób o podłożu zapalnym.

Co to są wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3?

Jednym z głównych czynników wpływających na rozwój organizmu dziecka jest prawidłowe żywienie, w tym odpowiednia podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3. Kwasy te zaliczane są do niezbędnych składników diety. Zasadniczą aktywność biologiczną wykazują formy długołańcuchowe kwasów omega-3: kwas dokozaheksaenowy DHA C22:6 i kwas eikozapentaenowy EPA C20:5. Są to najbardziej nienasycone kwasy tłuszczowe występujące w przyrodzie. W dużych ilościach występują w rybach i innych zwierzętach morskich, które pozyskują je z jednokomórkowców planktonu i alg mających zdolność biosyntezy EPA i DHA. Nazwa „omega” pochodzi od kolejności atomu węgla, przy którym leży pierwsze nienasycone wiązanie, licząc od metylowego końca łańcucha węglowego kwasu tłuszczowego. W przypadku kwasów omega-3 jest to 3. atom węgla (ryc. 1).

Ryc. 1. Budowa strukturalna długołańcuchowych kwasów omega-3


Kwasy DHA i EPA są częścią składową ciała ludzkiego, gdzie zaczynają się gromadzić już w okresie życia płodowego. Pełnią one wiele ważnych funkcji w organizmie zarówno dziecka, jak i dorosłego. Ich znaczenie polega m.in. na tym, że są składnikami fosfolipidów błon komór­kowych. Szczególnie duża ich ilość występuje w komórkach nerwowych szarej substancji mózgu oraz siatkówki oka. Do­tyczy to zwłaszcza kwasu DHA. Rola kwasu EPA wzrasta od 2. roku życia. Powstające z niego hormonopodobne substancje, tzw. eikozanoidy, jak prostaglandyny serii 3, prostacyklina, tromboksan A3, lipoksyny, leukotrieny, protektyny i resolwiny oddziałują korzystnie na układ krążenia, regulowanie napięcia ścian tętnic, łagodzenie przebiegu zapaleń (w tym reakcji alergicznych) oraz hamują wykrzepianie 
wewnątrznaczyniowe. 

Skąd biorą się długołańcuchowe kwasy omega-3 w organizmie?

Prekursorem kwasów omega-3 DHA i EPA jest kwas α-linolenowy (ALA C18:3). To z niego na drodze przemian biochemicznych powstają formy długołańcuchowe DHA i EPA. ALA występuje w olejach roślinnych, zwłaszcza w lnianym i rzepakowym. W organizmie ludzkim ALA w niewielkim stopniu może ulegać na drodze przemian enzymatycznych metabolicznej konwersji do EPA i DHA. Takim samym przemianom ulegają także kwasy omega-6, których prekursorem jest kwas linolowy LA C18:2, a formą długołańcuchową – kwas arachidonowy ARA C20:4 (ryc. 2).

Ryc. 2. Szlak enzymatycznej konwersji wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. ALA – α-linolenowy, ARA – arachidonowy, DGLA – dihomo-γ-linolenowy, DHA – dokozaheksaenowy, DPA – dokozapentaenowy


W typowej polskiej diecie, także kobiet w ciąży, karmiących i dzieci, kwasy omega-6 występują w zdecydowanej przewadze w stosunku do omega-3. Przekłada się to na stężenie w tkankach i mleku. Kwasy omega-6 wygrywają w ten sposób konkurencję z ALA o te same enzymy w szlaku konwersji metabolicznej. Stan taki jest fizjologicznie niekorzystny, gdyż nadmiar powstających z ARA eikozanoidów potęguje reakcje zapalne. Natomiast eikozanoidy powstające z kwasów omega-3 mają działanie słabsze lub odwrotne. W rezultacie konwersja dotyczy głównie kwasów omega-6, a efektywność powstawania DHA i EPA w organizmie człowieka jest zazwyczaj bardzo ograniczona (zaledwie kilka procent). Ponieważ stopień konwersji ALA do form długołańcuchowych jest niewielki, brakuje też widocznych zdrowotnych efektów suplementacji diety w ALA. Stwierdzono, że skuteczność kliniczną wykazują wyłącznie długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-3 (DHA i EPA), a nie ich prekursor ALA – obecny w olejach roślinnych i margarynach.

Zalecane dawki

Odpowiednia podaż EPA i DHA może być zapewniona poprzez zrównoważoną dietę matki podczas ciąży oraz laktacji. Wykazano, że długołańcuchowe kwasy tłuszczowe przechodzą przez łożysko, w najwięk­szej ilości w III trymestrze ciąży. Stąd w UE sformułowano zalecenia żywieniowe w zakresie poziomu spożycia lub suplementacji diety kwasami omega-3 w tym okresie. Przyjęto, że kobiety w ciąży oraz karmiące, ze względu na potrzeby rozwijającego się dziecka, powinny spożywać nie mniej niż 250 mg EPA oraz 200 mg DHA na dobę. Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów (z 2013 r.) wskazuje na korzyści suplementacji DHA 
w diecie kobiet ciężarnych i karmiących w dawce minimum 200 mg/dobę. Jednak w przypadku małego spożycia ryb należy uwzględnić suplementację DHA w dawce 400–600 mg DHA/dobę. Natomiast kobiety w ciąży o wysokim ryzyku porodu przedwczesnego dla zapewnienia dziecku optymalnej podaży DHA powinny przyjmować dawkę DHA wynoszącą 1000 mg/dobę. 
Wyrównywanie niedoborów kwasów omega-3 poprawia wewnątrzmaciczne odżywienie płodu, rozwój ośrodkowego układu nerwowego, zmniejsza ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego, poprawia rozwój umysłowy dzieci oraz rozwój funkcji motorycznych i poznawczych, zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu I,
choroby nadciśnieniowej w wieku dorosłym, depresji poporodowej u matki, alergii oraz poprawia ostrość wzroku u dzieci. Okres laktacji obniża zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych w pokarmie matki, co świadczy o wyczerpaniu ich rezerw w organizmie. Dlatego istotne jest stałe dostarczanie matce karmiącej z dietą zalecanych ilości kwasów omega-3. 

Źródła kwasów omega-3 dla dzieci

W diecie niemowląt źródłem DHA mogą być: mleko matki, która spożywa ryby lub przyjmuje suplementy DHA, preparaty do żywienia niemowląt, o ile zawierają zalecane dawki tego składnika, wysokiej jakości pokarmy uzupełniające przeznaczone dla niemowląt i małych dzieci (dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego). Jeśli niemowlę nie jest karmione piersią, należy rozważyć podawanie DHA dziecku z preparatami mlekozastępczymi do żywienia niemowląt i małych dzieci, wzbogaconymi w DHA. Obecne na rynku preparaty zastępujące mleko kobiece zawierają rożne ilości DHA, zwykle jednak mniejsze niż zalecane. Według Europejskiego Biura ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA – European Food Safety Autho­rity) zapotrzebowanie dzieci na DHA wynosi w 1. r.ż. 100 mg/dobę.
Stężenie DHA w pokarmie kobiecym w znacznym stopniu zależy od sposobu odżywienia matki. DHA i EPA naturalnie występują w tłuszczu zwierząt morskich, zwłaszcza ryb. Dlatego posiłki rybne są najlepszym źródłem kwasów omega-3 dla kobiet i dzieci starszych. W diecie starszych niemowląt (od 6. m.ż.) jednym ze źródeł DHA mogą być tłuste ryby morskie podawane np. dwa razy w tygodniu. W praktyce jednak trudno jest jednoznacznie wskazać, czy niemowlę przyjmuje z pożywieniem wystarczające ilości kwasu dokozaheksaenowego, dlatego dzieciom po zakończeniu karmienia piersią warto podawać 100 mg DHA dziennie.
W przypadku niemożności spożycia ryb pomocna jest suplementacja preparatami oleju rybiego. Istotne jest także zachowanie prawidłowej proporcji kwasów omega-6 do omega-3 w diecie, która powinna wynosić nie więcej niż 5 do 1. Niestety z uwagi na niskie spożycie ryb Polska należy do krajów szczególnie zagrożonych niedoborami długołańcuchowych kwasów tłuszczowych szeregu omega-3 w diecie. Z ogólnopolskich badań sposobu żywienia wynika, że spożycie DHA w grupie kobiet w wieku 19–30 lat wynosi ok. 110 mg/dobę. Uzupełnianie diety w kwasy tłuszczowe omega‑3 powinno opierać się na propagowaniu spożycia ryb. Dwie, trzy porcje tłustych ryb morskich w tygodniu pokry­wają zalecane spożycie DHA. W przypadku kobiet ciężarnych, karmiących i małych dzieci należy szczególną uwagę zwracać na jakość produktów rybnych w żywieniu. Dobrym źródłem DHA jest np. śledź, łosoś, makrela. Przeciwwskazane są gatunki ryb narażone na kumulowanie neurotoksycznej metylortęci ze środowiska, a są nimi głównie duże ryby długo żyjące, jak np. tuńczyk, merlin, rekin czy nawet halibut oraz ryby z akwenów skażonych polichlorowanymi bifenylami (PCB). Również przeciwwskazane w diecie kobiet w ciąży, karmiących i dzieci są ryby surowe, np. w postaci sushi, ze względu na zwiększone ryzyko zatrucia Listaria monocytogenes oraz ryby wędzone, również narażone na obecność tej bakterii, a także zawierające drażniące i toksyczne wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, jak benzopiren. Wszystkie ryby przeznaczone zarówno dla matek, jak i dzieci powinny przed spożyciem być bezwzględnie poddane obróbce termicznej przed spożyciem.
Alternatywą dla ryb jako źródła kwasów omega-3 czy też uzupełnieniem tego źródła są suple­menty zawierające długołańcuchowe kwasy omega-3, np. w formie kapsułek lub oleju (z dodatkami smakowymi lub bez). W przypadku przyjmowania suplementów istnieje mniejsze ryzyko zatrucia metylortęcią. Nowym rodzajem suplementu DHA w kapsułkach jest olej z alg, charakteryzujący się mniej inten­sywnym smakiem i zapachem „rybim” oraz brakiem chemicznych skażeń.

Znaczenie dla wcześniaków

Suplementacja DHA w przypadku niemowląt może być korzystna wtedy, gdy jego spożycie z pokarmem matki lub sztucznym jest niewystarczające. Coraz więcej badań potwierdza jednak korzystne efekty przedłużonej suplementacji DHA, prowadzonej powyżej 4. m.ż. i do końca 1. r.ż., czyli przekraczającej okres uznawany za szczególnie krytyczny dla rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Szczególnie narażone na niedobór DHA są dzieci urodzone przedwcześnie. Wynika to przede wszystkim ze znacznego skrócenia w ich rozwoju wewnątrzmacicznym trzeciego trymestru ciąży, w którym to okresie mózg rozwija się bardzo intensywnie, a transport DHA przez łożysko jest najbardziej efektywny. Sta­nowisko EFSA podkreśla, że spożywanie DHA przez matkę wspomaga rozwój mózgu niemowląt karmionych piersią. Wskazuje się na dodatkowe ko­rzyści związane ze spożyciem DHA przez kobiety karmiące, jak zmniejszenie ryzyka alergii i infekcji u niemowląt karmionych pokarmem matki ze zwięk­szoną ilością DHA.
Zwiększone zapotrzebowanie na DHA u wcześniaków wynika z intensywnego odkładania tego składnika w szybko rosnących tkankach, np. w mózgu. Dlatego też preparaty przeznaczone do żywienia wcześniaków powinny być wzbogacone w większe ilości DHA, ponieważ jego niedobór prowadzi do zaburzeń w rozwoju i funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego. Jednak dzieci urodzone o czasie, które nie były karmione naturalnie, mogą również wykazywać niedobory DHA, dlatego obecnie zalecane jest wzbogacanie w DHA również preparatów do żywienia niemowląt urodzonych o czasie. DHA powinno stanowić minimum 0,3% wszystkich kwasów tłuszczowych w preparacie do żywienia niemowląt.

Dzieci starsze

W przypadku dzieci w wieku 7–24 miesiące zaleca się podawanie w diecie również 100 mg DHA/dobę. Dzieciom starszym zaleca się 250 mg DHA i EPA dziennie (tab. 1).

Tab. 1. Aktualnie zalecane dawki długołańcuchowych kwasów omega-3 dla dzieci
Dzieci Ilość
w okresie życia płodowego dieta matki zawierająca co najmniej 200 mg DHA/dobę
w okresie życia płodowego zagrożone przedwczesnym porodem dieta matki zawierająca 1000 mg DHA/dobę
0.–6. m.ż. 100 mg DHA/dobę z mlekiem matki lub preparatami mlekozastępczymi
7.–24. m.ż. 100 mg DHA/dobę z mlekiem matki i posiłkami uzupełniającymi lub z dietą
2–18 lat 250 mg DHA i EPA/dobę


U dzieci, które nie spożywają regularnie ryb, należy uwzględnić suplementację diety tymi kwasami. Uważa się, że u dzieci kwasy omega-3 zawarte w pożywieniu usprawniają procesy myślowe, poprawiają zdolność zapamiętywania i koncentrację. Ponadto regulują sen, łagodzą stres i nadpobudliwość dziecięcą. Dieta dzieci do 3. r.ż. stopniowo upodabnia się do diety człowieka dorosłego. Niestety w diecie dzieci zazwyczaj nie występują produkty będące bogatym źródłem kwasów tłuszczowych omega‑3, gdyż zwyczajowo spożycie ryb jest niskie. Z ogólnopolskich badań sposobu żywienia wynika, że spożycie DHA w grupie dzieci w wieku 1–3 lat jest bardzo niskie i wynosi przeciętnie zaledwie 10 mg/dobę.

Układ nerwowy

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy