Dołącz do czytelników
Brak wyników

WYTYCZNE I STANDARDY

23 kwietnia 2019

NR 2 (Kwiecień 2019)

Zastosowanie suplementów diety w okresie przekwitania u kobiet w aspekcie łagodzenia dolegliwości klimakterycznych i przeciwdziałania utracie masy kostnej

0 87

Menopauza w populacji polskich kobiet pojawia się w przedziale wieku 45–55 lat, statystycznie przeciętnie w 51. roku życia. Zmiany towarzyszące menopauzie obejmują przede wszystkim ustanie syntezy hormonów płciowych w jajnikach, czego konsekwencją są zmiany regulacji autonomicznego układu nerwowego prowadzące do zaburzeń wazomotorycznych, labilności w sferze emocjonalnej, a w późniejszym wieku zmian zanikowych w narządzie płciowym i osteoporozy.

Przekwitanie (menopauza) to naturalny etap w życiu kobiety, w którym następuje trwały zanik cyklu miesiączkowego wywołany wygaszeniem funkcji hormonalnej i generatywnej jajników. Dla określenia objawów okresu menopauzalnego stosuje się często pojęcie „klimakterium”, co jest w pewnym sensie określeniem retorycznym, oznaczającym punkt kulminacyjny, szczytowy, po którym rozpoczyna się ostatni, starczy etap życia – senium.

Duże kohortowe badanie kobiet w średnim wieku (Massachusetts Women’s Health Study) pokazało, że poza kobietami z przedwczesną jatrogenną menopauzą, naturalnie występująca menopauza nie jest dla większości kobiet doświadczeniem negatywnym i w ich opinii nie powinna obniżać jakości życia. Natomiast w badaniu WHI (Women’s Health Initiative) z 2002 r. oszacowano, że po 5, 6 latach obserwacji kobiet w wieku 50–79 lat dodatkowych 8 przypadków inwazyjnego raka piersi będzie spowodowanych stosowaniem w ramach hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) złożonych preparatów estrogenowo-progestagenowych (conjugated equine estrogens + medroxyprogesterone acetate – CEE + MPA) na 10 000 kobietolat.

Istnieją pewne dowody z badania WHI dotyczące wystąpienia zwiększonego prawdopodobieństwa demencji u kobiet, które zaczęły stosowanie w sposób ciągły połączenia CEE i MPA w wieku powyżej 65 lat. Mimo szerokiej krytyki tego badania w piśmiennictwie naukowym, po opublikowaniu jego wyników w szeregu prac w 2004 r., a także w popularnej prasie i mediach, wiele kobiet z powodu obaw o konsekwencje zdrowotne niestety nie podejmuje leczenia za pomocą estrogenowej terapii zastępczej. Ponieważ objawy menopauzalne są różnie wyrażone u kobiet, często szukają one innych środków niż hormonalne, tj. suplementów diety i preparatów witaminowo-mineralnych, w celu poprawy jakości życia w tym okresie. 

Hipoestrogenizm pomenopauzalny prowadzi bowiem do szeregu zmian czynnościowych zarówno w psychice (obniżenie funkcji poznawczych, pogorszenie nastroju, labilność emocjonalna), układzie sercowo-naczyniowym (objawy wazomotoryczne), jak też zmian organicznych, w tym postępującej utraty masy kostnej (osteopenii i osteo­porozy), aterogenezy i związanych z tym ostrych incydentów sercowo-naczyniowych (zawały serca i udary), przyrostu masy ciała, atrofii urogenitalnej (zmiany zanikowe w narządzie płciowym).

Należy zaznaczyć, że suplementy diety przeznaczone dla kobiet w okresie okołomenopauzalnym wprawdzie nie mają przeprowadzonych badań klinicznych, jak leki do hormonalnej terapii zastępczej, ale zawarte w nich biologicznie czynne składniki roślinne, witaminy i minerały zostały dokładnie przebadane pod względem molekularnych mechanizmów działania, efektów klinicznych i skuteczności w łagodzeniu objawów klimakterycznych, tolerancji i bezpieczeństwa stosowania u ludzi.

Amerykańskie Towarzystwo Endokrynologów Klinicznych i Amerykańskie Kolegium Endokrynologów w rekomendacjach z 2017 r. opublikowało stanowisko, że stosowanie niehormonalnych terapii dla zmniejszenia objawów menopauzalnych jest zalecane.

Niektórzy badacze propagują wręcz alternatywne do hormonalnych terapie w okresie menopauzy, szczególnie u starszych kobiet, u których z zasady trudno rozpoczynać HTZ.

Fitoestrogeny

Fitoestrogeny to niesteroidowe, pochodzenia roślinnego związki organiczne, które zazwyczaj dzielone są na 3 grupy:

  • izoflawony (daidzeina, genisteina, biochanina A, formononetyna, glicyteina, ekwol),
  • lignany (dwuglukozyd sekoizolarycyrezynolu, matairezynol),
  • kumestany.

Badania epidemiologiczne potwierdziły obserwacje, że kobiety w krajach Azji spożywające duże ilości soi znacznie rzadziej cierpią na zaburzenia klimakteryczne i osteoporozę, ale także i raka piersi. 

Izoflawony są nieestrogenowymi ligandami wiążącymi się z receptorami jądrowymi estrogeno-pokrewnymi i wywołują efekty komórkowe podobne do estrogenu. Działają także na drodze estrogeno-niezależnej, hamując aktywność niektórych enzymów biorących udział np. w zwrotnym wychwycie serotoniny. Znane jest także ich działanie jako naturalnych antyoksydantów. 

Metaanaliza 9 badań z randomizacją z podwójnie ślepą próba wskazuje na redukcję objawów wazomotorycznych o 26% po zastosowaniu izoflawonoidów w porównaniu z placebo.

Inny szeroki przegląd literatury w bazie Cochrane w 2013 r. na podstawie 43 badań z randomizacją nie wykazał jednoznacznych beneficjów w zmniejszaniu objawów wazomotorycznych, tj. uderzeń krwi i nocnych potów. Niektóre badania, podczas których podawano kobietom ekstrakty roślinne zawierające > 30 mg genisteiny dziennie, dowiodły, że dawki te redukują znamiennie statystycznie częstość objawów wazomotorycznych. 

Podobnie wyniki przedstawiają się w zakresie kontroli masy ciała u kobiet przyjmujących fitoestrogeny. Systematyczny przegląd badań z metaanaliz i badań z randomizacją kontrolowanych placebo wykazał brak wpływu suplementacji fitoestrogenów na zmianę masy ciała (BMI), obwód talia-udo, całkowitą masę tkanki tłuszczowej. Jakkolwiek w niektórych badaniach udowodniono niewielkie obniżenie współczynnika talia-udo u kobiet suplementujących fitoestrogeny i umiarkowaną redukcję masy ciała.

Obecnie wiadomo, że fitoestrogeny są skutecznie metabolizowane, a metabolity usuwane z organizmu. W wątrobie i nerkach dokonuje się ich intensywne siarczanowanie i etylowanie, a powstające koniugaty wydalane są z żółcią do przewodu pokarmowego, a część wydalana jest z moczem. Nie ma więc obaw o kumulację tych związków i ich metabolitów.

Witamina D

Witamina D to grupa litofilnych steroidowych związków chemicznych, pochodnych cholesterolu, o wielostronnym działaniu fizjologicznym, odgrywająca zasadniczą rolę w kontrolowaniu metabolizmu wapnia i fosforu. Biologiczne znaczenie mają dwie formy witaminy D:

  • ergokalcyferol (wit. D2) – występuje w naturze w produktach pochodzenia roślinnego (w tym w drożdżach),
  • cholekalcyferol (wit. D3) – występuje w produktach zwierzęcych (wątroba i tkanka tłuszczowa).

W organizmie człowieka prekursorem dla aktywnej witaminy D jest 7-dehydrocholesterol (prowitamina D) i w wyniku reakcji fotochemicznej w keratynocytach warstwy rozrodczej naskórka pod wpływem promieniowania słonecznego UVB o długości fali 290–315 nm (maksimum syntezy zachodzi przy długości fali 297 nm) jest nieenzymatycznie przekształcana do prowitaminy D3, która spontanicznie w temperaturze ciała ludzkiego izomeryzuje do cholekalcyferolu, tj. właściwej witaminy D3. Następnym krokiem przemian jest jej hydroksylacja do aktywnego biologicznie kalcytriolu (1α,25dihydroksykalcyferolu) witaminy D3, która zachodzi w pierwszej kolejności w wątrobie, a następnie w nerkach, ale także – co udowodniono ostatnio – w gruczole sterczowym, sutku, jelicie grubym, płucach, komórkach β trzustki, komórkach przytarczyc i monocytach. Kalcytriol ma wpływ na ekspresję ponad 200 genów ustroju ludzkiego, dlatego z uwagi na jego steroidową budowę i plejotropowe działanie genomowe jest uważany za hormon tkankowy.

Ok. 80–90% niezbędnego zapotrzebowania na witaminę D pochodzi z biosyntezy skórnej. Niestety, na wydajność tego procesu wpływa intensywność nasłonecznienia, co jest uzależnione od wielu czynników: 

  • położenia geograficznego (w Polsce synteza skórna jest efektywna tylko w okresie od kwietnia do października),
  • liczby dni słonecznych, 
  • zanieczyszczenia powietrza (obecność cząstek stałych, m.in. smog w wielkich miastach), 
  • czasu ekspozycji i pory dnia (w Polsce najintensywniejsza insolacja promieniowaniem zakresu UVB przypada w godz. 10–15, a efektywny czas dla syntezy zalecanej dziennej dawki dla zdrowej kobiety o jasnej karnacji w kostiumie kąpielowym wynosi minimum 15 minut dziennie), 
  • karnacji skóry (wysoki poziom melatoniny w skórze może zmniejszyć syntezę witaminy D nawet o 90%), 
  • grubości tkanki podskórnej (otyłość z BMI > 30 zmniejsza jej syntezę o 30%),
  • powierzchni ciała poddanej nasłonecznieniu, 
  • stosowaniu kremów z filtrem przeciwsłonecznym (SPF 8
  • zmniejsza zdolność skóry do syntezy o 92%, SPF 15 blokuje syntezę w 99%),
  • wysokości nad poziomem morza (w górach biosynteza skórna jest bardziej efektywna). 

Ponieważ aktywna komponenta witaminy D, tj. cholekalcyferol, ma krótki okres półtrwania (12–24 godziny), za wykładnik stanu wysycenia ustroju przyjęto stężenie jego trwalszego metabolitu 25-hydroksykalcyferol (25(OH)D) [17]. 
Opracowano zakresy stężeń 25(OH)D w surowicy krwi charakteryzujące prawidłowe, pożądane wartości (tab. 1).
 

...
Tab. 1. Zakresy stężeń 25(OH)D w surowicy krwi charakteryzujące prawidłowe wartości
  Stężenie 
25(OH)D
 ng/ml 
Stężenie 
25(OH)D
 nmol/l
Deficyt 0–10 0–25
Niedobór > 10–20 > 25–50
Hipowitaminoza > 20–30 > 50–75
Stężenie zalecane > 30–80

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika "Opieka Farmaceutyczna"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy